زوال اجتماعی شهر

در شهرسازی مدرن این نکته مدنظر قرار می‌گیرد که ساکنان یک منطقه مسکونی تا حد امکان افرادی ثابت باشند. چراکه در یک محله نیاز است افراد به منطقه خود تعلق خاطر داشته باشند و اصطلاحا حس هویت محله‌ای در میان ساکنان آن منطقه وجود داشته باشد.

ساخت مجتمع‌های تجاری بزرگ درون محله‌های سنتی، موجب می‌شود تعداد زیادی افراد غریبه در طول شبانه‌روز برای خرید به آن محله مراجعه کنند و هجوم همه‌روزه جمعیت بسیار زیاد به یک محله، موجب تضعیف حس هویت محلی در آن منطقه می‌شود. این مساله تاثیرات فرهنگی ـ اجتماعی زیادی بر آن محله دارد که از جمله آنها می‌توان به کمرنگ شدن آداب و رسوم محلی منطقه و تقویت از خودبیگانگی افراد اشاره کرد.

از دیگر تبعات اجتماعی ساخت مجتمع تجاری در یک محله سنتی، می‌توان به این مساله اشاره کرد که چون این مجتمع‌های تجاری تا ساعاتی پس از نیمه‌شب نیز فعالیت می‌کنند، تردد جمعیت غریبه در یک محله تا آن ساعات هم ادامه می‌یابد و به این شکل زمینه برای بروز آسیب‌های اجتماعی ‌فراهم می‌شود.

این درحالی است که ساخت مجتمع تجاری در یک محله، بر قیمت اراضی آن هم مؤثر است و باعث افت قیمت خانه‌ها و اراضی مجاور آن به دلیل آلودگی‌های صوتی، ترافیک و اطراف این مجتمع‌ها می‌شود. این مساله سبب می‌شود برخی ساکنان مجاور این مجتمع‌ها، ناچار به فروش خانه‌هایشان با قیمت پایین و کوچ از محله قدیمی خود به مناطق دیگر شوند که می‌تواند تبعات اقتصادی و اجتماعی گوناگونی را برای آنها در پی داشته باشد. ضمن این که گاهی اراضی اطراف این مجتمع‌ها با تغییر کاربری مواجه شده و از کاربری‌های مسکونی، به کاربری‌های تجاری و خدماتی تغییر فاز می‌دهند.

نباید از یاد برد در عصری زندگی می‌‎کنیم که در آن افراد بسیاری به دنبال منافع اقتصادی بی‌شمار و سودجویی از راه و روش‌های مختلف هستند. برای نمونه این افراد به دنبال ترویج مصرف‌گرایی در جوامع هستند که متاسفانه تا حدود زیادی در جامعه ایران و بخصوص در کلانشهرها موفق شده‌اند. یکی از مهم‌ترین آسیب‌های گسترش این مجتمع‌های تجاری نیز دامن زدن به مصرف‌گرایی است.

توسعه افراطی مجتمع‌های بزرگ تجاری در کنار آسیب‌های فرهنگی ـ اجتماعی، از لحاظ مدیریت شهری هم مشکلاتی را برای کلانشهرها ایجاد کرده است؛ چراکه هنگام ساخت بیشتر این مجتمع‌ها، استانداردهای کاربری اراضی رعایت نشده است. یعنی به ظرفیت، کارایی و تناسب آن مجتمع با وضعیت منطقه‌ای که در آن ساخته شده است، توجه نمی‌شود. ضمن این‌که در ساخت این مجتمع‌ها، کمتر به ظرفیت معابر اطراف از لحاظ فضای پارک و تردد خودروها توجه می‌شود و به دلیل جانمایی غیراستاندارد این مجتمع‌ها، مشکلاتی هم در حوزه ترافیک درون شهری به وجود می‌آید.

دکتر حسن اسماعیل‌‎زاده

کارشناسان مسائل شهری و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی