بازگشت به دکترین بوش پسر

جواد منصوری استاد دانشگاه و سفیر اسبق جمهوری اسلامی ایران در چین، دلایل این رفتار از سوی دولتمردان آمریکا را سردرگمی و شکست سیاست‌های آنها در خاورمیانه می‌داند. گفت‌وگو با این صاحبنظر مسائل بین‌الملل را در ادامه بخوانید.

دلایل سخنان ضدایرانی ترامپ چیست؟

دولت جدید ایالات متحده آمریکا یک علاقه واقفی برای نشان دادن تفاوت خود با دولت‌های قبلی دارد و همچنین می‌خواهد همچنان تفاوت خود را با سایر مجموعه‌های موجود در دنیا نشان بدهد ولو این‌که این نشان دادن تفاوت با جنجال‌ها و اختلاف و دعواهای شدید و حتی به زیان منافع آمریکا در درازمدت باشد، اما عزم دولت ترامپ بر این است که تفاوت خود را نشان بدهد و به این ترتیب یک چهره شاخص و جدیدی از آمریکا در دنیا ارائه بکند. البته اتخاذ چنین رویکردی به نوعی با رفتارهای دولت بوش مشابه هست. دولت بوش چنین استدلال می‌کرد که ما نمی‌خواهیم در دنیا آمریکا دوست، طرفدار و علاقه‌مند داشته باشد بلکه می‌خواهیم با نحوه رفتار و اجرای برنامه‌هایمان دنیا از ما بترسد و مرعوب باشد تا کشورهای جهان تسلیم آمریکا شوند. دولت جدید آمریکا هم تا حدودی همین سیاست را به شکل دیگری می‌خواهد مطرح کند، آن هم به این صورت که می‌خواهد اعلام کند آمریکا کاملا مسلط به تمام سیاست‌های مورد نظر خود هست و از این امکان برخوردار است که می‌تواند سرانجام خود را بر تمام مجموعه‌های سیاسی دنیا غالب کند. اما در عین حال آمریکا در این مسیر با چالش‌های متعددی با کشورهای اروپایی،‌ روسیه، چین و شرق آسیا و ایران مواجه شده است. چالش بزرگ‌تر آمریکا در خاورمیانه است. آنها تصور می‌کردند که در خاورمیانه براحتی می‌توانند قدرت خود را مسلط کنند، اما در عمل با یک مقاومت همه‌جانبه‌ای مواجه شدند که طبیعتا این سیاست را به چالش کشیده و لذا در خاورمیانه دچار یک سردرگمی و بلاتکلیفی فوق العاده‌ای شدند.

رویکردهای جدید دونالد ترامپ و جمع مشاوران او درباره برجام با وجود تعهدات ایالات متحده آمریکا در این توافق بر چه مبنایی است؟

آنها برای این‌که سردرگمی در خاورمیانه را پوشش بدهند بحث ایران و برجام و تهدیدات و مداخلات ایران را مطرح کردند. به عبارت دیگر وجود ایران را علت اصلی شکست خود در خاورمیانه دیده‌اند. از سوی دیگر برجام یک تعهد دسته‌جمعی است و در واقع به نوعی یک قرارداد بین‌المللی است که شورای امنیت سازمان ملل متحد هم آن را امضا کرده است. از این رو آنها نمی‌توانند بصراحت و علنی خروج و نقض برجام را اعلام کنند چون این رویکرد به مصلحت آنان نیست اما در نهایت به نظر می‌رسد دولت به کنگره آمریکا اعلام می‌کند که ایران قرارداد برجام را نقض کرده، اما تصمیم‌گیری به عهده کنگره است. به این ترتیب دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری ایالات متحده آمریکا هم تفاوت سیاستگذاری و مدیریتی خود را با دولت‌های قبل نشان داده و از سوی دیگر رسما از برجام خارج نشده است. کنگره آمریکا هم در این زمنیه قطعا مدتی را به سکوت می‌گذراند و در نهایت این طور اعلام می‌کند که ما تصمیمات مشخصی را علیه ایران به صورت مستقل و بدون توجه به برجام انجام می‌دهیم. به عبارت دیگر نقض عملی برجام می‌کنند بدون این‌که نقض رسمی و حقوقی کنند. به این ترتیب هم کار خود را شامل افزایش فشار و ایجاد محدودیت برای ایران پیش می‌برد و از سویی دیگر به متحدان خود در اروپا و اعضای دائم شورای امنیت وانمود می‌کنند که این قرارداد جمعی را رسما نقض نکردند.

به نظر شما کشورهای اروپایی، روسیه، چین و... چه واکنشی نسبت به نقض عملی برجام از سوی آمریکا نشان خواهند داد؟

دولت‌های دیگر با توجه به این‌که رسما آمریکا از برجام خارج نشده و برجام را ازاعتبار نینداخته، تصمیم خواهند گرفت که با این رویکرد جدید چه برخورد داشته باشند. در واقع آمریکا برای دیگران نمی‌تواند تعیین تکلیف کند، اگر چه با تحریم‌های جدید می‌تواند مشکلات و محدودیت‌های جدیدی برای ایران به وجود آورد. ضمن این‌که دولت‌های دیگر از این رفتار آمریکا هم چندان راضی نیستند چون اگر بنا باشد که برای هر قرارداد و توافقی در سطوح بین‌المللی مطیع آمریکا شوند قطعا برای آنها مطلوب نیست و با منافع آنها هم در تضاد است. به این ترتیب به نظر می‌رسد که دولت‌های اروپایی راه خود را در پیش خواهند گرفت. چین و روسیه هم اعلام کردند که ما به هیچ عنوان نظرمان را نسبت به برجام عوض نمی‌کنیم.

با توجه به مبادلات تجاری بالای آمریکا و اتحادیه اروپا، آیا ایران می‌تواند روی پایبندی اروپاحساب کند؟

اروپا تا به حال رفتار محتاطانه‌ای با ما داشته و این را حفظ خواهد کرد، یعنی به طور کامل برجام را اجرا نخواهد کرد و از سویی دیگر نقض و خروج از برجام به صورت کامل هم در برنامه‌های این اتحادیه وجود ندارد. بنابراین اروپایی‌ها به نوعی مماشات با آمریکا و برجام را در پیش خواهند گرفت.

روسیه و چین در این زمینه چه رویکردی خواهند داشت؟

با توجه به شرایط موجود به نظر می‌رسد که این دو کشور هم خیلی نسبت به تعهدات خود درباره برجام جدی عمل نکردند، چون چین و روسیه هم مثل بقیه ملاحظاتی را در برخورد با آمریکا نسبت به منافع ملی و بین‌المللی خود دارند.

چین و روسیه هم نسبت به مبادلات بانکی با ایران با ملاحظه رفتار کردند؟

بله. آنها هم به صورت صددرصد نسبت به مبادلات بانکی عمل نکردند و به عبارت دیگر می‌توان گفت که این دو کشور هم نه به برجام عمل کردند و نه نقض این توافق را در پیش گرفتند.

ایران چه راهکاری درباره نقض برجام پیش‌رو دارد؟

ایران کار خاصی را نمی‌تواند انجام بدهد. به هر حال تصمیم‌گیرندگان آنها هستند و ایران هم همچنان باید منتظر باشد تا ببیند دیگران چگونه عمل می‌کنند. به دلیل این‌که نه حق اعتراضی دارد و نه می‌تواند تصمیم متفاوتی را بگیرد.

گفت‌وگو: فتاح غلامی