در شناخت کارگردان صریح

اگر در سال‌های پس از انقلاب، فیلم‌های کمی از برگمان روی پرده رفته، اما کتاب‌های زیادی درباره‌اش به چاپ رسیده است. دوستداران سینمای فلسفی با کتاب «فانوس خیال» با زندگی و کارهای این فیلمساز آشناتر می‌شوند و البته از زبان خودش. امتیاز اصلی این کتاب 186 صفحه‌ای هم در همین است که خود برگمان قلم در دست گرفته و زندگینامه‌اش را به رشته تحریر درآورده است. به این ترتیب، فانوس خیال زندگینامه آدمی است که تلاش دارد خودش را انسانی معمولی نشان داده و از کودکی، نوجوانی و میانسالی خود حرف بزند.

کتاب در دوران 70 سالگی فیلمساز نوشته شده و او صریح و بی‌پرده، از خودش و خانواده‌اش، تجربه‌هایش و احساساتش سخن می‌گوید. این صراحت لهجه حتی در بعضی از بخش‌های کتاب، گزنده و نقادانه هم می‌شود. از چراهای بی‌پاسخی که خود با آنها روبه‌رو شده حرف می‌زند و از اما و اگرهای فیلمسازی می‌گوید. شروع کتاب با این جمله است: «وقتی در سال 1918 به دنیا آمدم، مادرم مبتلا به آنفلوآنزای اسپانیایی بود. من در وضعیت جسمانی بدی بودم و برای احتیاط در بیمارستان تعمید داده شدم.» با همین شروع تلخ و کوبنده، خواننده کتاب خود را درون دنیایی سرد و سربسته (شبیه فیلم‌های سینمای سوئد و خود برگمان) پیدا می‌کند و متوجه می‌شود با یک داستان شرح حال گونه متفاوت و نامتعارف روبه‌روست. کتاب در 24 بخش است و نویسنده/ فیلمساز در هر بخش به بازگویی یک قسمت متفاوت از داستان زندگی خویش می‌پردازد. برگمان کار نگارش خاطراتش را در ماه سپتامبر 1986 تمام می‌کند، همان سالی که اولاف پالمه، نخست‌وزیر سوئد در استکهلم ترور شد.

برگمان زمان نوشتن کتاب خاطراتش، چهار سالی می‌شد که از کار فیلمسازی، خود را بازنشسته کرده بود. فانی و آلکساندر آخرین ساخته سینمایی او، با موفقیت به نمایش درآمده بود و فیلمساز فرصت داشت تا در کتاب خود به بحث و بررسی تمام ساخته‌های سینمایی‌اش بپردازد. کتاب خاطرات برگمان یک سال بعد در سال 1987 در سوئد چاپ می‌شود. این کتاب خیلی زود به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه و منتشر می‌شود. ترجمه حاضر که توسط مهوش تابش و مسعود فراستی صورت گرفته از روی نسخه انگلیسی‌زبانی است که سال 1987 در لندن منتشر شد. استقبال از کتاب در سوئد بسیار بیشتر و بالاتر از دیگر نقاط جهان بوده و این در حالی است که برگمان، معروف‌ترین فیلمساز سوئدی در سطح بین‌المللی به حساب می‌آید. چاپ سوم کتاب فانوس خیال با قیمت 12 هزار تومان از سوی انتشارات هرمس روی پیشخوان کتابفروشی هاست.

کیکاوس زیاری

جام‌جم