تکم‌گردانی یا مژده رسیدن فصل بهار

حسین عباسی‌نیا در گفت‌وگو با ایسنا، اظهار کرد: تکم‌گردانی از مراسمی است که در زنجان و آذربایجان مرسوم بوده است که تشریح جنبه‌های فلسفی آن در جامعه سنتی آذربایجان، زنجان و اردبیل تا حد قداست پیش رفته است.

وی افزود: تکم‌خوانی یا تکم‌گردانی که در اصطلاح محلی تکم‌چی اویونی نیز به آن اطلاق می‌شود از مراسمی است که تا گذشته‌های نه چندان دور در اواخر اسفندماه اجرا می‌شد و در بعضی روستاهای دور زنجان مثل کهلا و ارقین هنوز هم مرسوم است.

این پژوهشگر خاطرنشان کرد: مراسم تکم‌خوانی هم مثل سایر نوروزی‌خوانی‌ها با تکیه بر مهارت‌ها و شگردهای فردی با ترکیبی از رقص و روایت و آواز اجرا می‌شد.

وی اظهار کرد: تکم شیطانکی بود از چوب و به شکل بز که بر روی چوبی به درازای نیم متر تعبیه شده بود و این چوب از صفحه‌ای عبور می‌کرد و در زیر صفحه در دست تکم‌چی قرار می‌گرفت و تکم‌گردان با بالا و پایین بردن و حرکت دادن آن ریتمی آهنگین ایجاد می‌کرد و همراه با آن آواز می‌خواند و می‌رقصید و شیطانک بز با انوع زینت‌آلات تزیین می‌شد.

عباسی‌نیا تصریح کرد: تن او را با لباسی قرمز یا سبز می‌پوشاندند، زنگوله و آینه از گردنش آویزان می‌کردند و خلخال به پایش می‌بستند، این شیطانک بز با این مشخصات بزی قهرمان بود.وی خاطرنشان کرد: مشخص نیست که تکم‌گردانی مربوط به چه دوره‌ای است اما در آذربایجان این مراسم جزو سایاها محسوب می‌شود و سایا نوعی سروده آذری است که محتوای آن با حیات خانه به دوشی و عشایری عجین است و در ترانه‌های عامیانه و ملی آذری گنجانده می‌شود.

این کارگردان یادآور شد: تکم‌چی به محض ورود به هر محلی شیطانک را حرکت می‌داد و زنگوله را به صدا در می‌آورد و گاهی نیز آینه می‌انداخت که تعبیری از آمدن تکم‌چی بود و به این وسیله مردم را دور خود جمع می‌کرد و بعد شیطانک را به صدا درمی‌آورد و همراه با آن آواز می‌خواند و آمدن بهار را مژده می‌داد.

وی خاطرنشان کرد: بخشی از اشعاری که تکم‌چی در این نمایش می‌خواند، «تکم تکم آغلاما»، «قول قیچیوی باغلاما»، «بوگون صباح بایرامدی»، «بهار گونی سیراندی»، «هامی اونا هیراندی» و ... است.

عباسی‌نیا یادآور شد: تکم‌خوانی مراسم مختص آذربایجان بخصوص اردبیل و زنجان است و در برخی روستاهای زنجان تا همین اواخر مراسم تکم‌خوانی برقرار بوده و نیامدن تکم نوعی نحسی قلمداد می‌شد و شادمانی عید را با تکم شروع می‌کردند.