چگونگی احضـار و جلـب متهم

رعایت مقررات مربوط به احضار و جلب متهمان از نمونه‌های آشکار حقوق شهروندی است. برای این‌که در این باره بیشتر بدانید خواندن سطرهای بعدی را به شما توصیه می‌کنم. تا دلیلی بر اتهام نباشد، احضار نمی‌شوید. محمد اصلانی، مدرس مرکز آموزش قوه قضائیه با بیان این‌که یک اصل قانونی به نام اصل «برائت» وجود دارد در این باره توضیح می‌دهد: «اصولا همه افراد بی‌گناه هستند» یعنی فرض بر این است که افراد هیچ جرمی را مرتکب نشده‌اند و اگر مقام یا مسئولی به فردی مظنون شود و بخواهد وی را به دادسرا احضار کند باید به اندازه کافی دلیل برای متهم بودن وی داشته باشد و اگر احیانا بدون دلیل کافی فردی را احضار یا حتی جلب کند، مرتکب تخلف شده است و طبق قانون با محکومیت انتظامی تا درجه چهار مجازات می‌شود. احضار متهم فقط به وسیله احضاریه امکانپذیر است. احضاریه در دو نسخه تنظیم می‏شود که یک نسخه از آن به متهم ابلاغ و نسخه دیگر پس از امضا نزد مامور ابلاغ می‌ماند. در احضاریه، نام و نام‌خانوادگی احضار شونده، تاریخ، ساعت، محل حضور، علت احضار قید می‌شود، همچنین قید می‌شود که نتیجه عدم حضور چه خواهد بود. حق شماست که علت را بدانید.

وی می‌گوید: از جمله مواردی که حتما باید در احضاریه ذکر شود «علت حضور» است؛ یعنی باید متهم بداند که به چه جرمی و با چه دلایلی احضار می‌شود. البته در جرایمی که به تشخیص مرجع قضایی، حیثیت اجتماعی متهم، عفت یا امنیت عمومی اقتضا کند، علت احضار ذکر نمی‌شود، اما متهم می‌تواند برای اطلاع از علت احضار به دفتر مرجع قضایی مراجعه کند.

مامور ابلاغ بدون لباس رسمی

این مدرس درباره پوشش ماموران توضیح می‌دهد: ابلاغ احضاریه توسط ماموران ابلاغ بدون استفاده از لباس رسمی و با ارائه کارت شناسایی انجام می‌شود. نداشتن لباس رسمی مامور ابلاغ برای حفظ آبرو و حیثیت متهم است، با این توضیح که اگر مامور ابلاغ با لباس ماموران دادگستری مقابل منزل متهم بروند، ممکن است برای همسایگان وی این تصور پیش آید که وی حتما مرتکب جرم سنگینی شده است که مامور سراغش آمده است! در حالی که ممکن است متهم در مراحل رسیدگی به پرونده تبرئه شود. آنچه که در ابلاغ مهم است آگاهی احضارشونده از مفاد احضاریه یعنی چرایی احضار و زمان و مکان و نتیجه عدم حضور است. پس اگر احضارشونده بی‌سواد باشد، مامور ابلاغ موظف است که مفاد احضاریه را به وی تفهیم ‌کند؛ یعنی به وی بگوید که دقیقا به چه دلیل احضار شده است و در چه روز و ساعتی باید به مراجع قضایی مراجعه کند.

اگر متهم در دسترس نباشد؟

حال اگر متهم در دسترس نباشد چه باید کرد؟ منوچهر ترابی، کارشناس حقوقی نیز در این باره توضیح می‌دهد:‌ هرگاه ابلاغ احضاریه به لحاظ معلوم نبودن محل اقامت متهم ممکن نباشد و اقدامات برای دستیابی به متهم به نتیجه نرسد و ابلاغ نیز به طریق دیگر میسر نباشد، متهم از طریق انتشار یک نوبت آگهی در یکی از روزنامه‏های کثیرالانتشار کشوری یا محلی و با ذکر عنوان اتهام و مهلت یک‌ماه از تاریخ نشر آگهی، احضار می‏شود. در این صورت بازپرس پس از انقضای مهلت مقرر به موضوع رسیدگی و اظهار عقیده می‌کند. ناگفته نماند در جرایمی که به تشخیص بازپرس، حیثیت اجتماعی متهم، عفت یا امنیت عمومی اقتضا کند، عنوان اتهام در آگهی ذکر نمی‌شود.

احضار الکترونیکی

به گفته ترابی، یکی از مشکلاتی که در بحث احضار متهم وجود داشت موضوع کندی ابلاغ بود. موارد زیادی را در دادسرا و دادگاه‌ها شاهدیم که متهم وقتی سر موعد حاضر نمی‌شود، ادعا می‌کند که احضاریه دیر به دستش رسیده است! برای رفع این دسته از مشکلات، دعوت و احضاریه و جلب می‌تواند حتی به‌صورت الکترونیکی مانند استفاده از سامانه‏های رایانه‏ای و مخابراتی، از قبیل پیام‌نگار (ایمیل)، ارتباط تصویری از راه دور، نمابر و تلفن باشد.

سر موعد حاضر شوید

متهم مکلف است در موعدی که در احضاریه ذکر شده است در مرجع قضایی حاضر شود و اگر نتواند باید عذر موجه خود را اعلام کند. در قانون از مواردی که می‌تواند برای متهم عذر موجه به حساب آید شمرده شده است. بر این اساس: الف) اگر احضاریه دیر به دست متهم برسد؛ ب) والدین، همسر یا اولاد وی به بیماری سخت مبتلا باشند؛ ج) همسر یا یکی از نزدیکان متهم فوت کند؛ د) خود متهم به بیماری‌های واگیردار مبتلا شود یا حوادث قهری مانند سیل و زلزله که موجب عدم امکان تردد شود، بروز کند؛ د) متهم در توقیف یا حبس باشد؛ هـ) سایر مواردی که عرفا به تشخیص بازپرس عذر موجه محسوب می‌شود، عذر متهم برای حاضر نشدن در دادگاه موجه می‌شود. اگر برایتان مشکلی پیش آمد که جزو موارد فوق، نبود؛ می‌توانید فقط برای یک بار پیش از موعد تعیین شده، بازپرس را از علت عدم حضور خود مطلع و موافقت وی را اخذ کنید. در این مورد، بازپرس می‌تواند در صورت عدم تاخیر در تحقیقات تا سه روز مهلت را تمدید کند.

در این باره ترابی به نکته دیگری نیز اشاره می‌کند که تاکید بر عذر موجه دارد. وی می‌گوید: متهمی که برای حاضر نشدن عذر موجه نداشته باشد یا عذر خود را اعلام نکند، برایش گران تمام می‌شود، زیرا در این صورت به دستور بازپرس جلب خواهد شد. البته در صورتی که احضاریه ابلاغ قانونی شده باشد، اما اگر بازپرس احتمال بدهد که متهم از احضاریه مطلع نشده است، وی را دوباره احضار می‌کند و این اتفاق فقط یکبار می‌افتد. این نکته را نیز به خاطر داشته باشید منظور از ابلاغ قانونی این است که احضاریه به خود شخص داده نشده باشد، برای مثال مامور ابلاغ به منزل متهم مراجعه کرده و به علت نبود وی برگه احضاریه را به همسر یا فرزندانش داده باشد، اما ابلاغ واقعی به این معناست که خود متهم (احضار شونده) برگه احضاریه را تحویل بگیرد.

اگر متهم نتواند حاضر شود

هرگاه شخصی که دستور احضار او داده شده به علت بیماری، کهولت سن یا معاذیری که بازپرس موجه تشخیص می‌دهد نتواند نزد بازپرس حاضر شود، در صورت اهمیت و فوریت امر کیفری و امکان انجام تحقیقات، بازپرس نزد او می‌رود و تحقیقات لازم را به‌عمل می‌آورد.

ممنوع‌الخروج

دکتر عبدالله امیدی، کارشناس حقوقی درباره افراد ممنوع الخروج از کشور می‌گوید‌: تا هنگامی که به متهم دسترسی حاصل نشده است، بازپرس می‌تواند با توجه به اهمیت و ادله وقوع جرم، دستور منع خروج او را از کشور صادر کند. مدت اعتبار این دستور شش‌ماه و قابل تمدید است. در صورت حضور متهم در بازپرسی یا صدور قرار موقوفی، ترک یا منع تعقیب، ممنوعیت خروج منتفی و مراتب بلافاصله به مراجع مربوط اطلاع داده می‌شود. در صورتی که مدت مندرج در دستور منع خروج، منقضی شود این دستور خودبه‌خود منتفی می‌شود و مراجع مربوط نمی‏توانند مانع از خروج فرد شوند.

مواردی که بدون احضاریه جلب می‌‌شوید

طبق قانون هیچ‌کس قبل از این‌که احضار شود جلب نمی‌شود، یعنی مرجع قضایی برای متهم ابتدا برگه احضاریه می‌فرستد و اگر فرد بدون عذر موجه حاضر نشد، مقام قضایی دستور جلب وی را صادر می‌کند. با این حال در بعضی موارد مقام قضایی می‌تواند بدون آن که ابتدا احضاریه فرستاده باشد، دستور جلب متهم را صادر کند. ازجمله این موارد استثنایی شامل موارد زیر می‌شود: الف ـ در مورد جرایمی که مجازات قانونی آنها سلب حیات، قطع عضو یا حبس ابد است. ب ـ هرگاه محل اقامت، محل کسب یا شغل متهم معین نباشد و اقدامات بازپرس برای شناسایی نشانی وی به نتیجه نرسد. پ ـ در مورد جرایم تعزیری درجه پنج و بالاتر در صورتی‌که از اوضاع و احوال موجود، بیم تبانی یا فرار یا مخفی شدن متهم برود.
ت ـ در مورد اشخاصی که به جرایم سازمان یافته و جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی متهم باشند.

عاطفه گودرزی