پیروزی مردم با لغو امتیاز تنباکو

24 اردیبهشت 1270 ه.ش امتیاز انحصاری توتون و تنباکو لغو شد. در پی صدور فتوای آیت الله میرزا محمدحسن شیرازی مبنی بر تحریم تنباکو که به قیام تنباکو منجر شد ، ناصرالدین شاه مجبور به لغو امتیاز تنباکو شد.

کد خبر: ۹۶۳۶۶

مقدمات واگذاری امتیاز توتون و تنباکو در سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا فراهم شد و پس از بازگشت شاه از سفر، صورت عملی یافت . دولت انگلیس از همان آغاز ورود شاه به لندن ، ماژورتالبوت ، صاحب اصلی امتیاز تنباکو را مامور پذیرایی از هیات ایرانی کرد. تالبوت در جریان پذیرایی از شاه و هیات همراه او ، اطلاعات خودش را درباره محصول تنباکوی ایران تکمیل کرد و سپس بحث در این زمینه را شروع نمود. تالبوت از همان آغاز از طریق سفیر انگلیس و میرزا ملکم خان در جریان مسائل ایران و اخلاق شاه قرار گرفت . تالبوت برای اخذ امتیاز و شروع عملیات وسیع در ایران ، شرکتی به نام «شرکت رژی» را با کمک دولت انگلیس و سرمایه داران انگلیسی تاسیس کرد. وی پس از تاسیس شرکت رژی ، وارد ایران شد و مقدمات کار را به طور محرمانه آغاز کرد. تالبوت هر جا به مانعی برخورد می کرد ، با دادن رشوه کارش را از پیش می برد. حتی به خود شاه نیز 25هزار لیره رشوه داد و قرار گذاشت هر سال 15هزار لیره نیز به شخص شاه هدیه (رشوه) بدهد. بدین ترتیب ، در 28 رجب 1307 ه.ق قرارداد امضاء شد و تالبوت امتیاز انحصاری خرید و فروش توتون و تنباکو را از ناصرالدین شاه گرفت . حدود یک سال طول کشید تا موسس شرکت رژی بتواند دستگاه ها و تاسیسات خود را در ایران نصب کند. در این مدت ، انعقاد قرارداد کاملا محرمانه باقی ماند و غیر از شاه و دست اندرکاران قرارداد و آنهایی که رشوه گرفته بودند ، کسی از ماجرا خبر نداشت . حدود اوایل رجب 1308 ه.ق ، تالبوت همراه تعداد زیادی وارد ایران شد تا عملا کار خود را شروع کند. برخی نوشته اند به تدریج حدود 200هزار نفر اروپایی وارد ایران شدند. همراه این عده ، تعداد زیادی زن و دختر بودند که گویا پیش از آن که ماموریت اقتصادی در شرکت داشته باشند، مامور بودند فساد را در جامعه ایران گسترش دهند و با سرووضع خاص و نیمه عریان ، بر زنان و دختران جامعه ایرانی تاثیر بگذارند. علاوه بر این ، تالبوت به بهانه محافظت از شرکت و عوامل آن ، ارتش کوچک ولی مجهزی نیز تشکیل داد. به این ترتیب ، همه چیز حکایت از این داشت که تاسیس شرکت و امتیاز انحصاری توتون و تنباکو فقط بخشی از ماجراست و هدف اصلی تر این است که فرهنگ اروپایی در ایران رواج یابد و به تدریج ایران اشغال شود و به مستعمره انگلیس تبدیل گردد؛ یعنی قرار بود همان بلایی که بر سر هند آمد و به تدریج تحت استعمار انگلیس قرار گرفت ، در ایران نیز همان برنامه عملی شود. هنگامی که موضوع سپردن امتیاز انحصاری توتون و تنباکو فاش شد و اروپایی ها به تدریج وارد ایران شدند، علما و روحانیون و همچنین اقشار آگاه و متعهد جامعه نسبت به واقعه ای که افتاده بود، حساس شدند و به تدریج صدای اعتراض بلند شد و حرکتهایی به وقوع پیوست . قیام مردم به رهبری علما در تهران و شهرهای بزرگ ایران در حال گسترش بود که میرزای شیرازی نیز به عنوان مرجع بزرگ زمان ، فتوای زیر را صادر کرد:
«بسم الله الرحمن الرحیم الیوم استعمال تنباکو و توتون بای نحو کان در حکم محاربه با امام زمان عج است».
صدور فتوای تحریم تنباکو، غوغایی به پا کرد و قیام مردم در سراسر ایران گسترش یافت . حتی دربار نیز از تاثیر فتوا مصون نماند و تعدادی از درباریان ، برخلاف میل شاه ، از استعمال توتون و تنباکو خودداری کردند و به ناصرالدین شاه گفتند: ما نمی توانیم به حکم مرجع زمان بی توجهی کنیم و گناه بزرگ مرتکب شویم . شاه و انگلیس در ابتدای کار خواستند با تهدید و زور، قیام را سرکوب کنند ولی شکست خوردند و مجبور به عقب نشینی شدند. به این ترتیب ، لغو قرارداد تنباکو و پیروزی قیام مردم به رهبری روحانیت ، رسما اعلام شد. بعد از آن که انگلیس و شاه عقب نشینی کردند و قرارداد لغو شد ، مردم مسلمان ایران این پیروزی را جشن گرفتند.