پرندگان هم به سفر می‌روند

بعضی از پرندگان بومی هستند و در تمام فصول سال در سراسر منطقه‌‌ پراکندگی خود باقی می‌مانند. این به‌ آن معنی نیست که فرد فرد آنها هرگز مهاجرت نمی‌کنند، بلکه منظور این است که جابه‌جایی آنها از حدود منطقه پراکندگی گونه تجاوز نمی‌کند. بعضی دیگر نیمه‌مهاجرند، یعنی تعدادی از آنها مهاجرت می‌کنند و عده‌ای دیگر باقی می‌مانند. معمولا جمعیت‌های شمال منطقه‌ پراکندگی یک گونه مهاجرت می‌کنند، در حالی که جمعیت‌های جنوبی ساکن می‌مانند. پرندگان مهاجر واقعی گونه‌هایی هستند که تمام آنها در پاییز، منطقه زادوولد خود را ترک می‌گویند و به قرارگاه زمستانی هر‌ساله مهاجرت می‌کنند.

نوع خاصی از پرندگان مهاجر گونه‌هایی هستند که به آنها مهاجر ارتفاعی گفته می‌شود. این پرندگان در ارتفاعات زیاد زادوولد می‌کنند و در پاییز به دره‌ها و زمین‌های پست مجاور کوچ می‌نمایند. چنین مهاجرت‌هایی الزاما در جهت جنوب صورت نمی‌گیرد. به عنوان مثال بعضی از سهره‌های پیشانی سرخ که در ارتفاعات البرز زادو ولد می‌کنند، در زمستان به سمت شمال و به سوی زمین‌های پست ناحیه خزر سرازیر می‌شوند.

غیر از پدیده‌ مهاجرت، می‌توان از حرکت گروهی و نامنظم پرندگان در مورد بعضی گونه‌ها مانند بال لاکی و سهره نوک قیچی نام برد که به دنبال کمبود ناگهانی ذخایر غذایی در منطقه‌ پراکندگی معمول خود، به نقاطی خارج از این منطقه روی می‌آورند. پدیده‌ دیگر، پراکنده شدن پرندگان نابالغ بلافاصله پس از فصل ‌زاد و ولد و قبل از موسم مهاجرت واقعی است. این پدیده بخصوص ‌بین حواصیل معمول است.

بسیاری از پرندگان خیلی قبل از آن که شرایط جوی و غذایی آنها را وادار به مهاجرت کند، به سمت جنوب رهسپار می‌شوند. (مانند سسک‌ها)، در حالی که بعضی دیگر تا زمانی که تحت فشار شرایط محیطی از قبیل برف و یخ قرار نگیرند، مهاجرت خود را آغاز نمی‌کنند (مانند اردک‌ها) پرندگان معمولا در طول یک جبهه‌ وسیع مهاجرت می‌کنند، ولی بسیاری از آنها بیشتر در مسیرهای معینی که شرایط محیطی مساعدتری دارد، حرکت می‌نمایند. بیشتر پرندگان مهاجر خشک‌زی، خطوط ساحلی را دنبال می‌کنند و در نقاطی از مسیر مهاجرتی خود که مجبور به عبور از آب باشند به تعداد زیاد گرد هم جمع می‌شوند. به همین ترتیب هنگامی که پرندگان باید از کوهستان‌ها بگذرند، جمعیت آنها در دره‌ها و گذرگاه‌های کوهستانی انبو‌ه‌تر است.

طی مهاجرت، پرندگان باید اغلب از مناطق وسیعی که از نظر محیطی برای آنها نامناسب است، عبور کنند. پرندگان آبزی باید از کوه‌ها و بیابان‌ها بگذرند و پرندگان نواحی جنگلی و درخت ‌زارها باید دشت‌های وسیع و دریاها را طی کنند. علاوه بر این، پرندگان مهاجر بر اثر شرایط دشوار جوی در معرض خطر دور افتادن از مسیر اصلی مهاجرت خود هستند. بنابراین در موسم مهاجرت‌های بهاری و پاییزی ممکن است بعضی پرندگان در مناطقی دیده شوند که در موارد عادی احتمال وجود آنها در آن منطقه بسیار ضعیف است. واحه‌های وسط بیابان، جزایر کوچک دور از ساحل، دماغه‌ها و پرتگاه‌های ساحلی مکان‌های مناسبی هستند که پرندگان مهاجری را که بر اثر شرایط سخت‌ جوی مجبور به فرود آمدن شده‌اند، در آنجا می‌توان یافت. اکثر پرندگانی که به ندرت و به طور اتفاقی در ایران دیده شده‌اند، بدون شک پرندگان مهاجری بوده‌اند که تحت تاثیر بادهای سخت از مسیر اصلی خود دور افتاده‌اند.

از بین گونه‌هایی که در ایران زاد و ولد می‌کنند، ‌حدود 140‌گونه صرفا بومی هستند که به ندرت از منطقه زاد و ولد خود خارج می‌شوند. از طرف دیگر 95 گونه مهاجر واقعی هستند که هنگام پاییز ایران را ترک می‌‌کنند و زمستان را در نواحی گرم‌تر می‌گذرانند. بیشتر اینها به سمت جنوب غربی و به آفریقا می‌روند، ولی ‌حدود‌12‌گونه از آنها به جانب جنوب شرقی رو می‌آورند تا زمستان را در شبه‌قاره هند بگذرانند.

‌12‌گونه از پرندگانی که در شمال ایران زاد و ولد می‌کنند، گرچه مهاجر واقعی هستند ولی منطقه زمستان‌گذرانی آنها از حد جنوبی ایران تجاوز نمی‌کند. ‌حدود 100 گونه باقیمانده نیمه‌مهاجر هستند. در بعضی موارد، پرندگان شمال ایران به جنوب این کشور مهاجرت می‌کنند، در حالی که پرندگان جنوبی در جای خود باقی می‌مانند. در موارد دیگر جمعیت بیشتر پرندگان بومی ایران در زمستان به علت آمدن جمعیت‌های مهاجر از مناطق شمالی‌تر خارج از کشور، از لحاظ تعداد افزایش زیادی حاصل می‌کنند.

از قریب به 100 گونه پرندگان مهاجر که به طور منظم در ایران دیده می‌شوند ولی زاد و ولد نمی‌کنند، حدود 80 گونه در پاییز به ایران می‌آیند تا زمستان را در این کشور بگذرانند. 20 گونه باقیمانده فقط مهاجر عبوری هستند که از منطقه زاد و ولدشان در شمال به سوی منطقه زمستان‌گذرانی خود که خارج از ایران و در سمت جنوب شرقی یا جنوب غربی قرار دارد، در حرکت هستند. این پرندگان ممکن است به تعداد زیاد طی چند هفته معدود یک بار در بهار و بار دیگر در پاییز در ایران مشاهده شوند، ولی در بقیه فصول سال بسیار نایاب هستند یا به کلی دیده نمی‌شوند.

بنفشه ابوطالبی