حکایت غریبی‌ در رادیو ایران

10 نفر از تعزیه‌خوانان و نوازندگان به سرپرستی احمد عزیزی به صورت زنده این تعزیه را در استودیوی شماره یک ساختمان شهدای رادیو اجرا می‌کنند. قرار است این بار معجزات آن حضرت و نحوه به شهادت رسیدنشان از زبان تعزیه‌خوان‌ها روایت شود. داریوش گودرزی صدابردار از نوازندگان می‌خواهد که بنوازند، تا دستگاه تنظیم صدا را تنظیم کند. علی صدیقیان نوازنده طراز اول کشور در شیپورش می‌دمد، جواد چراغعلی طبل ریز می‌زند و میلاد عزیزی طبل بزرگ و سنج! و گودرزی صداها را تست می‌کند و از احمد عزیزی می‌خواهد که پشت میکروفن قرار بگیرد.

آنگاه احمد عزیزی در نقش امام رضا(ع) اشعارش را به صورت آواز در بیات ترک این‌گونه آغاز می‌کند:

نهفته در تو بلا در بلاست ای انگور

شکفته از تو حق کربلاست ای انگور

و آن‌گاه امام شهید با انگور درد و دل می‌کند و می‌گوید:

زخوردن تو تقی‌ام یتیم و زار شود

غریب و بی‌کس و بی‌غم گسار ای انگور

اسماعیل محمدی در نقش مامون ادامه می‌دهد:

ای امام چه باشد تحمل تو از این

نمی‌خوری ز عنب می‌کنی مرا غمگین

موزیک نواخته می‌شود، صدای طبل و شیپور و سنج درهم آمیخته می‌شود، فضای استودیو حال و هوای خاصی را به خود می‌گیرد. گویی حاضران در استودیو پی به معصومیت امام هشتمشان می‌برند، که چطور غریب و بی‌کس در بارگاه پسر عمه خود مجبور می‌شود که انگور زهرآلود را بخورد.

احمد عزیزی در حالی که محزون است با سوز و گداز بیشتر آیه «انالله و اناالیه راجعون» را می‌خواند و این‌بار در مایه دشتی ادامه می‌دهد:

خورم زهر جفا با قلب پر خون

خدا داد مرا بستان ز مامون

ویژه‌برنامه «سوگ رضوی» که جمعه پانزدهم بهمن (سی‌ام صفر) از ساعت 15 به مدت یک ساعت پخش می‌شود، روایت معجزات و کرامات آن حضرت است. این‌که امام رضا(ع) بنا به دعوت مامون برای ولایتعهدی از مدینه به سمت ایران می‌آیند و در شهر دماوند سکنی می‌گزینند. در آنجا از غلامشان اباصلت می‌خواهند که برای اصلاح موهای سرشان سلمانی بیاورند. وقتی سلمانی موی آقا را اصلاح می‌کند متوجه می‌شود که این شخص امام است. سلمانی از آقا می‌خواهد که چون زن و بچه ندارد و تنها و غریب است در وقت جان دادن به فریادش برسد و امام رضا قبول می‌کند. وقتی که آن حضرت در طوس در دربار مامون است، متوجه جان دادن سلمانی می‌شود، برای همین زود خود را به بالین سلمانی می‌رساند و بقیه ماجرا.

ضمانت آهو توسط امام رضا از دیگر معجزاتی است که به صورت تعزیه اجرا می‌شود. این‌که امام?رضا چون متوجه می‌شوند آهوی شکار شده توسط صیاد می‌خواهد به بچه‌هایش شیر بدهد، ضامنش می‌شود.

نقشه قتل امام رضا توسط مامون آوردن انگور مسموم و پذیرفتن خوردن آن توسط امام رضا از دیگر بخش‌هایی است که این گروه تعزیه‌خوان آن را اجرا می‌کنند.

احمد عزیزی سرپرست گروه، عضو هیات مدیره انجمن تعزیه ایرانیان کسی که بازیگر نقش امام رضا(ع) است برایم می‌گوید: برای روایت این رخداد مذهبی اسماعیل محمدی در نقش «مامون»، داوود آوایی «صیاد»، قاسم تسبیحی «سلمانی»، محمود معینی «اباصلت»، حمید حیدری «نکیر و منکر»، مهدی آقایی «شبیه عزرائیل» و «وزیر مامون» مرا همراهی می‌کنند. همه تعزیه‌ها همچنین تعزیه امام?رضا(ع)‌ در دو بخش موافق‌خوان بازی نقش اولیاء و مخالف‌خوان بازی نقش اشقیا اجرا می‌شود.

عزیزی که 40 سال است که تعزیه می‌خواند و این هنر را از پدرش استاد تقی عزیزی از پیشکسوتان تعزیه‌خوان ایران به ارث برده، ادامه می‌دهد: هرچند که تعزیه بر مبنای واقعه عاشورا شکل گرفته ولی رفته رفته براساس زندگی ائمه نیز مجالس تعزیه سروده و اجرا می‌گردد که از میان امامان معصوم، بعد از امام حسین(ع) امام رضا(ع) بیشترین داستان‌های تعزیه را به خود اختصاص داده و براساس زندگی این بزرگوار و همچنین وقایع مربوط به پس از شهادت ایشان به صورت متون نمایشی تعزیه در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد.

او درخصوص نسخه‌ای که از آن برای خواندن تعزیه استفاده کرده می‌گوید: این نسخه از زمان بعد از دوران قاجار در تکیه دولت به دست تعزیه‌خوان‌ها رسیده است که میرعزا و میرغم کاشی اشعارش را سروده و روی آن موسیقی گذاشته‌اند.

این هنرمند که برای اولین بار تعزیه امام رضا(ع) را از رادیو ایران اجرا می‌کند به سختی کار اشاره کرده و می‌گوید: چون از این دست کارها به ندرت در رادیو انجام می‌گیرد و این کار سختی است. وقتی تعزیه در حضور مردم و با لباس اجرا شود با حرکات دست و صورت و لحن اجرا بهتر می‌توانیم مفاهیم را انتقال دهیم و داستان را برای مردم روایت کنیم، اما اجرای تعزیه از رادیو چون باید فقط از طریق صدا احساس را انتقال داد سخت‌تر است.

منوچهر فیضیان مدیر گروه فرهنگ رادیو ایران با اشاره به این‌که تعزیه امام رضا(ع) برای اولین بار در رادیو ایران تهیه و تولید می‌شود، می‌گوید: چون عوامل برنامه‌ساز آشنایی خاصی با این کار نداشتند شروع کار کمی با سختی آغاز شد.

فیضیان یکی از دلایل انجام این کار را تاکید مدیر شبکه برای اجرای رادیویی تعزیه می‌داند و می‌گوید: در این راستا ما با چندین گروه تعزیه‌خوان در ایران صحبت کرده‌ایم تا توانستیم بهترین گروه را انتخاب کنیم که بتواند بهترین تعزیه را اجرا کند.

وقتی از او درخصوص تاثیر ساخت برنامه‌های تعزیه از رادیو می‌پرسم، می‌گوید: اگر تعزیه‌خوان‌ها خوب نقش‌هایشان را اجرا کنند روی مردم تاثیرگذار است. چون خیلی از مردم معجزات ائمه را نشنیده‌اند و از طریق شنیدن تعزیه‌ها و دیدن آن متوجه مسائل می‌شوند و در جریان داستان قرار می‌گیرد و بیشتر به عظمت و بزرگی آن حضرت و خصوصیات منحصر به فردشان پی می‌برد.

فیضیان خاطرنشان می‌کند: در آینده‌ای نزدیک قرار است با اجرای تعزیه‌های همین گروه در 10?قسمت تعزیه امام حسین(ع) تهیه و در ماه محرم سال آینده پخش شود. همچنین اجرای تعزیه حضرت شاهچراغ از دیگر برنامه‌هایی است که گروه فرهنگ رادیو ایران آن را تهیه می‌کند.

وقتی از اسماعیل محمدی نویسی عضو هیات مدیره انجمن تعزیه‌داران ایرانیان کسی که سابقه 52?سال کار شبیه‌خوانی دارد و در این برنامه رادیویی نقش «مامون» را تعزیه‌خوانی کرده است، می‌پرسم: چه شد که نقش مامون را ایفا می‌کنید؟ می‌گوید من کار حرفه‌ای را تقریبا محرم 40 سال پیش از سن 17?سالگی در آبسرد دماوند آغاز کردم. شبیه‌خوانی غیر از کار تئاتر و سینماست. در سینما اگر بخواهند نقشی را به کسی بدهند او را از لحاظ اندام، سینه، صدا، مینیک صورت تست می‌کنند. اما در شبیه خوانی این‌طور نیست. کسانی که شبیه‌خوانی می‌کنند در عین حال که نقش منفی اجرا می‌کنند در طول زمان برای همه مشخص می‌شود که در کجای کار قرار دارند و توانشان چقدر است.

محمدی کار زنده را با کار غیرزنده متفاوت می‌داند و می‌گوید: کار رادیو زنده نیست، در کار زنده برای مستمعی که نشسته کار را انجام می‌دهید و آنجا حس بیشتر است. اما در رادیو فقط و فقط از طریق امواج صدا بایستی این حس را انتقال دهید، بنابراین لحن کلام و فن بیان بسیار موثر است. این‌که یک تعزیه‌خوان غلط‌گویی نداشته باشد. لغت را بشناسد چون این کار یک کار تخصصی و فنی است!

محمدی ادامه می‌دهد: کارهایی که در حوزه اندیشه و فرهنگ تهیه می‌شود، قطعا برای مردم تاثیرگذار است، بنابراین چون رادیو ایران را غیر از مردم کشورمان، دیگر کشورهای اسلامی هم می‌شنوند بایستی برنامه‌سازان برای ساخت برنامه‌هایی با موضوع نمایش و تعزیه اهل بیت در مرحله اول تحقیق کنند که چه آدم‌هایی توانایی اجرای این کار مهم را دارند، سپس به صورت زیبا و شکیل این برنامه را تهیه کنند، زیرا تعزیه‌خوانی که از رادیو اجرا دارد باید بتواند کلام را قدرتمند و توام با هنر و احساس بیان کند که موجب آزردگی شنونده را فراهم نکند.

قاسم تسبیحی تعزیه‌خوان نقش «سلمانی» که تعزیه را از سن 8 سالگی با بازی نقش بچه یتیم در تعزیه حضرت علی(ع) آغاز کرده است، می‌گوید: چون پدرم تعزیه‌خوان شهرستان خوانسار بود از همان بچگی در کنار مکبری در مساجد علاقه داشتم که تعزیه بخوانم، اما به طور حرفه‌ای از سال 80 این کار را شروع کردم.

تسبیحی ادامه می‌دهد: کسانی که در وادی هنر فعالیت می‌کنند، می‌دانند که تعزیه هنر بزرگی است که در این نمایش مذهبی 2 گروه اولیا و اشقیا مفهوم حق و باطل را برای مخاطب به تصویر می‌کشند که متاسفانه بهای کمتری به آن داده می‌شود و کمتر از صدا و سیما پخش می‌شود.

تسبیحی که در گذشته هم برای رادیو آشنا در 12 قسمت تعزیه‌های مختلفی را اجرا کرده می‌گوید: یک تعزیه‌خوان موفق کسی است که با نقشش بازی کند و خود را در جای آن شخصیت قرار دهد. من وقتی می‌توانم تمام احساسم را انتقال دهم که این حس در من به وجود بیاید که واقعا به عنوان یک سلمانی جلوی شخصیت بزرگواری همچون امام?رضا(ع) ایستاده‌ام و با همان حس شعرها را بخوانم و اجرا کنم که البته چون در رادیو فقط مخاطب صدایت را می‌شنود کار سخت‌تر می‌شود، چون با همین صدا بایستی تمام مفهوم را به شنونده برسانی.

تسبیحی در پایان اظهار امیدواری می‌کند که با پخش برنامه‌هایی از این دست از رادیو علاقه‌مندان ترغیب شود تا در راستای آشنایی با بزرگان و شخصیت‌های مذهبی بیشتر مطالعه داشته باشند.