آتش‌بس در سرزمین سبا

با پذیرش آتش‌بس از سوی طرفین منازعات اخیر در کشور یمن یک بار دیگر امیدواری نسبت به صلح جای خود را به جنگ داد. ششمین جنگ بین جنبش حوثی‌ها و دولت مرکزی یمن بیش از 6 ماه به طول انجامید و خسارت های زیادی را برجای گذاشت. با پذیرش دولت مرکزی، عبدالملک الحوثی رهبر حوثی‌ها بیانیه‌ای صادر و اعلام کرد شرایط دولت را برای آتش‌بس می‌پذیرد. شرایطی را که دولت تعیین کرده بود عبارت بودند از:

1- پایبندی به آتش‌بس

2- گشودن راه‌ها برای جمع‌آوری مین‌ها و پایان دادن به سنگربندی در دو طرف جاده‌ها

3- عقب‌نشینی از شهرها و عدم دخالت در امور ادارات محلی

4- بازگرداندن ابزارهای نظامی و غیرنظامی متعلق به دولت یمن و عربستان

5- آزادی غیرنظامیان و نظامیان یمن و عربستان

6-‌ پایبندی به قانون اساسی و قوانین دیگر

پس از برقراری آتش‌بس منابع نظامی یمن تایید کردند که آرامش کامل در کلیه جبهه‌ها در شمال یمن برقرار شده است. حوثی‌ها برای نشان دادن حسن‌نیت خود 2 سرباز سعودی را نیز که در درگیری‌های شمال یمن دستگیر شده بودند. آزاد کردند. سعودی‌ها می‌گویند 4 سربازشان به اسارت شورشیان در آمده است. در ادامه این روند محمد عبدالسلام، سخنگوی گروه حوثی تاکید کرد که شبه‌نظامیان این گروه از مواضع اصلی‌شان در المنازله در ناحیه الملاحیط نزدیک مرزهای عربستان و منطقه کوهستانی ظهرالحمار عقب‌نشینی کرده‌اند و راه اصلی ارتباطی صعده با مرزها را گشوده‌اند. عبدالملک الحوثی رهبر گروه حوثی نیز در بیانیه‌ای اعلام کرد که این گروه تسلیحات لازم را در مناطق مختلف استان صعده و عمران ارائه کرده و براساس آن ضمن برداشتن موانع و عقب‌نشینی از خطوط مقدم جبهه‌های درگیری راه‌ها را گشوده و ساختمان‌ها و مراکز دولتی را تخلیه نموده و از مناطق مرزی عقب‌نشینی کرده است.

همچنین در گزارشی اعلام شد ارتش یمن در مرزهای این کشور با عربستان سعودی مستقر شده و در حال خنثی کردن مین‌های کار گذاشته و پاکسازی معابر این منطقه است. یک عضو کمیته نظارت بر آتش‌بس نیز تایید کرد که 70 درصد از موارد آتش‌بس اجرا شده است. گزارش‌هایی نیز نشان می‌دهد که به دلیل بهبود شرایط منطقه، سازمان ملل امدادرسانی خود را از سرگرفته و ساکنان منطقه نیز که برای مدتی به خاطر در امان ماندن از خطرات جنگ آواره شده بودند دوباره به خانه و کاشانه خود باز می‌گردند. با این حال دولت یمن همچنان بهانه‌جویی کرده و می‌گوید آتش‌بس به کندی در حال اجراست و از همین رابطه حوثی‌ها را به عدم پایبندی به موارد آتش‌بس یا عدم اجرای به موقع تعهداتشان متهم می‌سازد. این بهانه‌جویی‌ها از همان جنس و رنگی است که 6 ماه پیش دولت علی عبدالله صالح را به یک رویارویی تمام عیار با حوثی‌ها کشاند. به همین دلیل ناظران نگران آن هستند که این آتش‌بس نیز سرنوشتی مشابه موارد پیشین نیابد که پس از مدتی تجدید قوا دوباره طرفین را در برابر یکدیگر قرار می‌داد.

جنگ اخیر یمن به غیر از خسارت‌های مادی و معنوی داخلی که همراه داشت و جبران آنها زمانی طولانی خواهد برد، دو خسارت دیگر را نیز با خود به همراه آورد. یکی از این خسارت‌ها دخالت مستقیم عربستان سعودی در درگیری‌های داخلی یمن بود. این کشور به بهانه تیراندازی حوثی‌ها به پاسگاه‌های مرزی عربستان و کشته شدن مرزبانان، یورشی گسترده را از زمین و هوا آغاز کرد. در این درگیری‌ها بود که دست‌کم 10 سرباز عربستان کشته شد و تعدادی نیز به اسارت حوثی‌ها در آمدند. هواپیماهای عربستان هر روز با راکت‌ها و بمب‌های خود مناطق مسکونی شیعیان را در حاشیه مرز هدف قرار داده و در تعدادی از محورها سربازان سعودی رودررو با شبه‌نظامیان حوثی جنگیدند.

دخالت عربستان که نقض صریح توافقنامه‌های بین‌المللی بود و برخلاف عرف سیاسی مرسوم انجام می‌شد، از آنجا که با دعوت دولت یمن انجام می‌گرفت نه‌تنها واکنشی منفی را در برنداشت بلکه از سوی کشورهای عرب حتی سوریه و در مجموع اتحادیه عرب استقبال شد. این کشورها با این توجیه که حوثی‌ها مناطقی را از عربستان اشغال کرده‌اند به این کشور مجوز می‌دادند که بدون مراجعه به یک مرجع بین‌المللی و طی کردن مراحل قانونی به طور مستقیم و بی‌پروا در مسایل داخلی یمن دخالت کند. به این ترتیب دخالت عربستان یک مساله داخلی و قومی را که می‌بایست در چارچوب دعاوی و تعهدات دولت علی عبدالله صالح حل و فصل شود به یک درگیری گسترده منطقه‌ای تبدیل کرد. با صف کشی اعراب پشت سر عربستان سعودی، ایران از عربستان خواست وارد درگیری‌های داخلی یمن نشود و همین مساله بیم یک رویارویی بزرگ‌تر بین ایران و عربستان را در اذهان تداعی کرد. بی‌تردید اگر ایران نیز خویشتنداری خود را ترک کرده و تصمیم می‌گرفت در این درگیری‌ها مانند عربستان سعودی دخالتی مستقیم داشته باشد منطقه خاورمیانه در کوره جنگی گسترده‌تر می‌افتاد که عواقب فاجعه‌ باری را به همراه می‌آورد.

نکته دیگری که در این درگیری‌ها رخ داد و خسارت فراوانی را به همراه داشت تبدیل یک مساله سیاسی داخلی به یک درگیری مذهبی و فرقه‌ای بود. حدود 42 در صد از جمعیت یمن را شیعیان تشکیل می‌دهد که خود به 3 گروه تقسیم می شوند:

1-‌ زیدی‌ها که اکثریت را تشکیل می‌دهند

2- اسماعیلیان

3-‌ شیعیان اثنی‌عشری

شیخ بدرالدین از مشایخ بزرگ شیعه ‌زیدی یمن بود که 3 فرزندش را در راه دفاع از دین تقدیم کرد. «حسین الحوثی» یکی از فرزندان شیخ بود که به عنوان برجسته‌ترین چهره و موسس جنبش «الحوثی» مطرح است. حسین الحوثی رهبری قیام شیعیان یمن را عهده دار بود تا این که در سال 1385 به شهادت رسید و بعد از او برادرش «عبدالملک الحوثی» رهبری قیام را به عهده گرفت. آنان خواستار دفاع از فرهنگ دینی خود و کسب خودمختاری در استان صعده هستند. دولت یمن به جای توجه به خواسته‌های این گروه، آنان را به شورش و تجزیه‌طلبی و ارتباط با بیگانگان متهم می‌کند. تبلیغات گسترده دولت یمن علیه حوثی‌ها زمانی خطرناک شد که با کمک تبلیغات گسترده‌تر عربستان سعودی درهم آمیخت و این طور وانمود شد که ایران در حال گسترش تفکرات مذهبی خود بود و می‌خواهد آن توهم هلال شیعی را از نو احیا کند. به این ترتیب رویارویی دولت مرکزی یمن با حوثی‌ها که در گذشته نیز بارها تکرار شده بود این بار می‌رفت تا به یک جنگ فرقه‌ای بین شیعیان و اهل سنت نیز تبدیل شود. تا آنجا که مفتیان سعودی علیه شیعیان و رهبران آنها ‌ حتی علیه شخصی مانند آیت‌الله‌العظمی سیستانی در عراق که روحانی معتدلی به حساب می‌آید به هتاکی روی آورده و علیه آنان اظهاراتی را به کار بردند که طی سال‌های گذشته تقریبا بی‌سابقه بود.

منطقه خاورمیانه کانون انواع گوناگونی از قومیت‌ها و فرهنگ‌ها و مذاهب است؛ بخصوص 2 مذهب دین شیعه و اهل سنت که به صورت موزائیکی در جای جای این منطقه در کنار یکدیگر نشسته‌اند. به راه افتادن هرگونه نزاع فرقه‌ای بین پیروان این مذاهب می‌تواند منطقه را در معرض آتش فتنه‌های فرقه‌ای قرار دهد. از این‌رو آگاهان و شخصیت‌های سیاسی کارآزموده با درک چنین واقعیتی سعی می‌کنند تا حتی‌الامکان از طرح چنین منازعاتی پرهیز کنند. از همین رو بود که در اوج درگیری‌های یمن وقتی بیم نزاع بین شیعیان و اهل سنت در کشورهای عرب بشدت اوج گرفته بود سیدحسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله لبنان طی سخنانی به صراحت اعلام کرد «درگیری‌های یمن درگیری‌های سیاسی است نه دینی»‌. سخنان او در واقع آب سردی بود که روی آتشی در حال شعله کشیدن ریخته می‌شد. آیت‌الله سیستانی نیز در پاسخ به همه هتاکی‌های مفتیان سعودی تقریبا چنین موضعی اتخاذ کرد و به جای آن که به قولی پاسخ کلوخ‌انداز را با سنگ بدهد از روش مدارا و نرمش اسلامی استفاده کرد و برای العریفی، مفتی مشهور سعودی طلب مغفرت کرد. در واقع تدبیر و دوراندیشی رهبران مذهبی و سیاسی در ایران و جهان تشیع موجب شد فتنه‌ها خاموش گردد و در ادامه دولت یمن را نیز بر آن داشت تا به جای متوسل شدن به این و آن و درگیر کردن کشورهای منطقه در مسایل داخلی خود به فکر چاره‌ای اساسی باشد. مشکل شیعیان الحوثی در یمن نه یک مساله فرقه‌ای و مذهبی و نه آنچنان که برخی وانمود می‌کنند یک رقابت منطقه‌ای یا بین‌المللی است. مساله حوثی‌ها تنها یک مساله داخلی است و از همان ابتدا باید توسط نمایندگان دولت مرکزی و جنبش حوثی‌ها حل و فصل می‌شد. هم اکنون نیز آتش‌بس شکننده فعلی تا زمانی می‌تواند برقرار باشد که طرفین به تعهدات خود عمل کنند و دولت مرکزی به جای توجه به ادامه قدرت یک حزب فراگیر یا برقراری یک سیستم تک‌صدایی و تک حزبی درصدد شنیدن صدای سایر اقلیت‌ها و ساکنان شهرها و روستاهای دورافتاده باشد. هم‌اکنون جنوب تا شمال یمن شرایطی ملتهبی دارد و روز به روز بر تعداد ناراضیان سیاسی در این کشور افزوده می‌شود. به گونه‌ای که حتی مردمان جنوب یمن خواستار جدایی از یمن و بازگشت به شرایط سال‌های گذشته هستند که یمن به 2 قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می‌شد. دولت یمن برای حفظ این آتش‌بس و تامین نیازهای اقلیت‌ها در این کشور باید تلاش‌‌های بیشتری را صرف کند. این درخواستی بود که به صراحت در کنفرانس لندن نیز مطرح گردید؛ کنفرانسی که یک ماه پیش برای بررسی مسایل یمن با شرکت وزرای امور خارجه بیش از 40 کشور برگزار شد.

رحیم محمدی