تقابل گزینه‌ها در عراق

هدف این اقدامات آن است تا در آستانه انتخابات پارلمانی، مخالفان دولت عراق با برهم زدن اوضاع امنیتی و راه اندازی انفجارهای متعدد، استفاده از عوامل نفوذی خود در ارتش، نهادهای اطلاعاتی و امنیتی، ترور چهره‌های سیاسی و شایعه پراکنی بار دیگر به قدرت بازگشته و یا دست کم، به تضعیف گروه‌های شیعی که به ایران نیز گرایش دارند، بپردازند. در چنین شرایطی، آمریکا که وعده داده بود از عراق خارج شده و به بازگشت آرامش به این کشور کمک کند، نه تنها به تعهدات خویش عمل نمی‌کند بلکه حتی به متهم کردن ایران به دخالت در عراق نیز روی آورده است. آنچه پیش رو دارید نگاه دکتر محمدمهدی مظاهری استاد دانشگاه است که به بررسی این موضوع در قالب تقابل گزینه‌ها در عراق می‌پردازد.

با روی کار آمدن دولت دموکرات‌ها در آمریکا به رهبری باراک اوباما و پیش گرفتن استراتژی تغییر و تلاش همزمان وی برای استفاده از قدرت نرم به جای قدرت سخت، عمده نگاه‌ها در جهت چگونگی به‌کارگیری این استراتژی در مورد عراق سوق داده شد. اوباما در طول رقابت‌های انتخاباتی و مناظرات تلویزیونی با جان مک‌کین رقیب جمهوریخواه خود بارها سیاست جمهوریخواهان به رهبری جورج بوش را مورد انتقاد قرار داد و بر لزوم خروج فوری نیروهای آمریکایی و پایان اشغال این کشور تاکید ورزید. اگرچه توافق امنیتی آمریکا و عراق و اعلان زمان‌بندی مشخص مبنی بر خروج نیروها رگه‌هایی از واقع‌گرایی در سیاست‌های وی را نشان داد اما با این وجود، تحولات جدید سیاسی عراق و در پی آن تغییرات جدید ژئوپلیتیک در منطقه، خروج نیروهای آمریکایی را با تردیدهای جدی مواجه ساخته است. این در حالی است که در تازه‌ترین دخالت آشکار، آمریکایی‌ها با رایزنی‌های گسترده، حتی با تهدید و تطمیع تلاش کردند مقامات عراقی را نسبت به اصل رد صلاحیت 511 عنصر بعثی به تجدیدنظر وادار سازند.

سفر جوزف بایدن (معاون رئیس جمهور آمریکا) و گفتگو با مقامات عراقی از این منظر قابل تحلیل است.

در مجموع، در ارتباط با رویکردهای اوباما در مورد تحولات عراق مسائل ذیل قابل تامل است:

1. به رغم ادعاهای اوباما مبنی بر تغییر اساسی در سیاست خارجی این کشور و لزوم خروج نیروهای اشغالگر از عراق در موعد مقرر، به نظر می‌رسد اعمال این سیاست با محدودیت‌های جدی روبه‌روست، چرا که در شرایط جدید ایالات‌متحده آمریکا با پیگیری سیاست حضور درازمدت در منطقه به جد درصدد «جلوگیری از نفوذ معنوی در خاورمیانه» است.

2. به‌رغم توصیه‌ها و دخالت‌های مقامات آمریکایی مبنی بر عدم توسعه همه‌جانبه و مانع‌تراشی در روابط تهران بغداد در ماه‌های اخیر این روابط از روند گسترش مناسبی برخوردار بوده است. در این چارچوب جمهوری اسلامی ایران همواره از دولت قانونی نوری المالکی و گروه‌های میانه‌رو شیعی همچون حزب‌الدعوه و مجلس اعلای اسلامی در مسائل سیاسی عراق حمایت کرده است.

البته این گروه‌ها نیز خواهان حفظ روابط راهبردی با ایران هستند.

3. برخلاف سیاست تفرقه‌افکنانه ایالات متحده آمریکا و نیز تبلیغات رسانه‌ای غرب مبنی بر تهدید منافع کشورهای سنی مذهب، به دلیل ظهور هلال شیعی، رویکرد ایران در عراق و نیز در منطقه رویکردی توسعه‌ای و همکاری‌طلبانه بوده و ایران ثبات منطقه را امنیت خود محسوب می‌کند.ایران تلاش می‌کند تهدیدهای اخیر منطقه را از طریق تداوم گفتگو و همکاری‌های متقابل به حداقل برساند.

4. بی‌تردید حضور نیروهای اشغالگر در عراق و تداوم دخالت آنان در مسائل منطقه از دلایل طولانی شدن بحران بین کشورهاست. ایران اسلامی نمی‌تواند به دلایل جغرافیایی، تاریخی - ژئوپلیتیکی نسبت به تحولات منطقه به ویژه تحولات همسایه خود عراق بی‌تفاوت باشد، چرا که عراق جایگاهی راهبردی در منافع و امنیت ملی کشورمان دارد و تحولات سیاسی امنیتی آن دارای اهمیت حیاتی است، اگرچه مسائلی همچون اختلافات حل شده عهدنامه مرزی 1975 الجزایر و مسائل جنگ و چگونگی اختلافات در مورد مرزها بر شکل‌گیری روابط دو کشور تاثیرگذار است. در این میان تداوم حضور آمریکا و اهداف راهبردی نظیر ایجاد پایگاه‌های نظامی و حضور بلندمدت آن نیز بر پیچیدگی مسائل افزوده است.

5. تحولات جدید منطقه و ثابت شدن ناتوانی آمریکایی‌ها در پیشبرد اهداف استراتژی خود در منطقه از جمله ناتوانی در مهار بحران عراق و افغانستان و فعال شدن گروه‌های تروریستی در مورد پذیرش نقش برتر و موثر ایران در حل و فصل بحران‌های اخیر و ایجاد ثبات دائمی در منطقه، تندروها و میانه‌روهای کاخ سفید را به رویارویی علنی واداشته است.

دیدگاه تندروها مانند آمریکن اینترپرایز و لابی اسرائیل ایپک (AIPAC) خواهان حذف نقش ایران و تشکیل ائتلاف ضد ایرانی در منطقه هستند. این در حالی است که برخی گروه‌های میانه‌رو از گسترش نفوذ ایران در منطقه حمایت می‌کنند. این در حالی است که برخی گروه‌های میانه‌رو دلایل گسترش نفوذ ایران در منطقه را ناشی از پتانسیل بالا و موقعیت برتر جغرافیایی و جمعیتی و ژئوپلیتیکی آن دانسته و خواهان گفتگو و تعامل با ایران به عنوان گزینه مناسب برای حل وفصل برنامه هسته‌ای و صلح اعراب و اسرائیل می‌باشند.

6. نگاهی واقع‌بینانه به رویکرد دولت اوباما نشان می‌دهد اگرچه وی نگرش انتقادی خود را به سیاست سخت‌افزاری و نظامی‌گرا و تهاجمی آمریکا در خاورمیانه به‌ویژه عراق حفظ کرده است ولی بی‌شک برای اعمال این سیاست‌ها واشنگتن با محدودیت جدی روبه‌رو است. به همین دلیل، در خوشبینانه‌ترین حالت به نظر می‌رسد سیاست اوباما بر محور ترغیب و تهدید استوار خواهد ماند و شکست استراتژی او در آمریکا و رادیکالیزه شدن سیاست خارجی آن در منطقه نیز می‌تواند حجم فشارها را علیه ایران دوچندان سازد. این مهم نیازمند تدبیر و تصمیم جمهوری اسلامی ایران بر مبنای حکمت، عزت و مصلحت است.

محمدمهدی مظاهری