شکوفایی جلبکی، تهدیدی که مرز نمی‌شناسد

با گسترش پدیده کشند قرمز در محدوده سواحل جنوبی ایران و همچنین در سواحل کشورهای عمان و امارات عربی متحده بزودی سواحل کشورهای دیگر منطقه نیز با این پدیده مواجه خواهند شد. از این رو برگزاری اجلاس کویت با موضوع پدیده توده جلبکی نشان‌دهنده احساس خطری است که کشورها از بروز این پدیده کرده‌اند و درصدد انجام اقدامات جدی‌تر در سطح منطقه برای رفع و کنترل این پدیده برآمده‌اند.

گونهCochlodinim که نوعی فیتوپلانکتون از گروه داینوفلاژله‌هاست، گونه شناخته شده در پدیده شکوفایی جلبکی در آب‌های سواحل جنوبی ایران است.

کارشناسان معتقدند شکوفایی جلبکی یک پدیده منطقه‌ای است و ورود آلاینده‌ها بویژه آلاینده‌های فاضلاب‌های شهری محتوی مواد نیترات و فسفات نقش مهمی در گسترش این پدیده دارد که متاسفانه با وجود شناخت نسبی از اهمیت جلوگیری از ورود فاضلاب شهری به آب‌های خلیج فارس و دریای عمان هنوز شاهد ورود فاضلاب‌های شهری به آب‌های این مناطق هستیم و این پدیده تا راه‌اندازی تصفیه‌خانه‌های مناسب ادامه خواهد داشت.

دکتر محمدباقر نبوی، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در تشریح دستاوردهای اجلاس کویت که بتازگی در زمینه پدیده شکوفایی جلبکی برگزار شده بود، گفت:‌ این نخستین بار است که ایران و کشورهای منطقه با پدیده شکوفایی جلبکی مواجه شده‌اند. از این رو پیش‌زمینه علمی و تحقیقاتی کافی و مناسبی برای مقابله با این پدیده وجود نداشته است، اما کشورهای منطقه در تلاشند با استفاده از تجربیات کشورهای دیگر نظیر کره که قبلا با این مشکل مواجه شده بودند و همچنین با استفاده از دانش بومی و توان محققان خود در این زمینه، اقدامات موثری انجام دهند.

کمیته تخصصی مقابله با کشند قرمز

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست از تشکیل کمیته ملی تخصصی مقابله با کشند قرمز در کشور خبر داد و گفت: اولین جلسه این کمیته 19 بهمن امسال با حضور دستگاه‌های ذی‌ربط برای اتخاذ تصمیم‌های اجرایی به منظور مقابله با این پدیده تشکیل می‌شود.

دکتر محمدباقر نبوی با اشاره به اعضای این کمیته تخصصی گفت: تلاش کرده‌ایم از توان تخصصی تمام دستگاه‌ها استفاده کرده، با این کار از موازی کاری نیز جلوگیری کنیم.

وی با بیان این که کمیته حدود 15 عضو خواهد داشت، گفت: سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان مرجع ملی کنوانسیون کویت باید به این کنوانسیون پاسخگو باشد، از این رو برای هماهنگی‌های داخلی در این کمیته نمایندگانی از ادارات کل محیط زیست استان‌های مرتبط، ‌دانشگاه‌های علوم دریایی خرمشهر و هرمزگان، مرکز ملی اقیانوس‌شناسی، شیلات و دیگر سازمان‌های مرتبط در این کمیته حضور خواهند داشت.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درخصوص مقابله با پدیده کشند قرمز در سواحل جنوبی ایران با تشکیل این کمیته تخصصی و با اشاره به این‌که 90 درصد تولیدات اولیه دریاها توسط فیتوپلانکتون‌ها صورت می‌گیرد، افزود: آمارها نشان می‌دهد 3 تا 5 سال طول می‌کشد که آب خلیج فارس یک بار گردش کند و از تنگه هرمز خارج شود.

وی با اشاره به 2 اثر عمده کاهش اکسیژن و ترشح سموم توسط کشند قرمز افزود: بوی تعفن ناشی از مرگ و میر آبزیان در کنار ایجاد مشکلات برای آب‌شیرین‌کن‌ها ازجمله مسائل و مشکلات کشند قرمز در منطقه بوده است.

هم‌اکنون در منطقه، مردم جزایر قشم و کیش از آب‌شیرین‌کن‌ها استفاده می‌کنند و اگرچه هنوز اثرات سوء این پدیده بر سلامت مردم از این طریق به اثبات نرسیده است، اما احتیاط در مصرف ماهی و صرفه‌جویی در مصرف آب در این منطقه به مردم بومی توصیه می‌شود.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به این که گونه‌ای که هم‌اکنون در سواحل جنوبی کشور بلوم کرده است کلودینیوم است، افزود: بلوم این جلبک موجب تعطیلی فعالیت‌های صیادی برای مدتی در سواحل جنوبی شد. از سوی دیگر، بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد این گونه از بحر کان تا سواحل جاسک در هرمزگان بلوم داشته است که بیشترین بلوم این گونه در اطراف جزایر هرمز و قشم گزارش شده است.

براساس آمار ارائه شده توسط کشورهای حاشیه‌ای، حدود 70 تن مرگ و میر ماهی در کشور عمان و حدود 600 تن در سواحل امارات گزارش شده است، اما هنوز آمار رسمی از سوی سازمان شیلات کشور درخصوص تعداد مرگ و میر آبزیان در سواحل جنوبی ایران اعلام نشده که امیدواریم در جلسه 19 بهمن ماه این آمار در اختیار سازمان حفاظت محیط زیست قرار گیرد.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به این که گونه بلوم کرده طی سال‌های 1996 تا 2006 میلادی در آب‌های کره بلوم داشته است، گفت: آمارها نشان می‌دهد بلوم این گونه بین 100 تا 200 میلیون دلار خسارت به این کشور وارد کرده است.

وی با اشاره به این که به صورت 3 نوبت در روز و ساعتی از طریق ایستگاه‌های نمونه‌برداری در جنوب کشور،‌ کار نمونه‌برداری از کشند قرمز در حال انجام است، گفت: بیشترین میزان اندازه‌گیری شده در این خصوص حدود 50 میلیون سلول در یک لیتر آب بوده است.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درخصوص علت ورود این گونه غیربومی به سواحل جنوبی کشور گفت: نزدیک‌ترین نظریه به واقعیت در این خصوص ورود این گونه از طریق توفان گنو بوده که امسال بلوم کرده است.

وی با اشاره به جلسه‌ای که در کویت با حضور کشورهای حاشیه خلیج‌فارس و دریای عمان و با کمک برنامه حفاظت از محیط زیست دریایی (راپمی) برگزار شد، افزود: بر این اساس یکی از موثرترین راه‌حل‌های از میان بردن یا کاهش حجم کشند قرمز، استفاده از ذرات رس محلول در آب و پاشیدن آن به منطقه بلوم کرده است. از سوی دیگر در بلندمدت کنترل فاضلاب‌ها و جلوگیری از مواد مغذی به دریا نیز در این منطقه ضروری است.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به این‌که در جلسه اخیر مقرر شد یک پورتال بین کشورهای حاشیه‌ای تشکیل تا اطلاعات بلوم پلانکتونی و بخصوص کشند قرمز به صورت مشترک در آن قرار گیرد، افزود: طرح آزمایشی مقابله با این گونه بزودی در بخشی از سواحل ایران به اجرا درمی‌آید.

وی با اشاره به این که پیک حجم این گونه در آب‌های جنوبی کشور کاهش یافته، اما مدت زمان بلوم آن افزایش نشان می‌دهد، گفت: چنین مساله‌ای نشان‌ می‌دهد این گونه هم‌اکنون در حال استقرار در منطقه و ساکن شدن است.

وی با اشاره به این که هنوز در دنیا گزارش مستندی درخصوص اثرات سوء این گونه روی انسان اعلام نشده است، گفت: در عین حال تکمیل تصفیه‌خانه‌های جنوب کشور و بررسی اثرات این گونه روی انسان و محیط زیست و خروجی آب شیرین‌کن‌ها نیز در منطقه ضروری است که این مساله ازجمله نگرانی کشورهای حاشیه خلیج فارس در این خصوص بوده است.

رس‌پاشی

استفاده از رس و رس‌پاشی یکی از روش‌هایی است که به صورت پایلوت برای مقابله با این پدیده در کشور استفاده خواهد شد.

این تجربه که پیش از این در کشور کره وجود داشته در مناطق پرورش ماهی یا دهانه خلیج مورد استفاده قرار گرفته و تا 90 درصد تاثیر داشته است. استفاده از رس در این بخش، نیترات و فسفات را نیز حل کرده و اثرات زیست‌محیطی روی جوامع بسترزی بسیار کم بوده، به طوری که تحقیقات انجام شده با عدد و رقم ثابت شده است.

البته توجه به انواع رس نیز در این پدیده بی‌تاثیر نیست. پیشنهاد دیگر کارشناسان سیرکوله کردن آب اقیانوس است به طوری که آب سرد را از کف دریا به بالا و روی آب‌های گرم سطحی می‌ریزند تا ضمن کاهش حرارت بلوم پلانکتونی نیز کم شود.

مهندس امید صدیقی، مدیرکل دفتر اکوبیولوژی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: راپمی به عنوان یک مرجع رسمی بر عملکرد کشورها و شیوه مقابله با این پدیده نظارت خواهد داشت تا روش‌ها تا حد امکان یکسان باشد. از این‌رو ما نیز نمونه‌برداری و پایش را یکسان کرده‌ایم و تجربیات خود را در اختیار کشورهای دیگر قرار داده‌ایم و اعلام کرده‌ایم تا از فرمالین برای نمونه‌برداری استفاده نکنند، چرا که نمونه‌های زنده را از میان می‌برد.

وی تاکید کرد:‌ می‌کوشیم از هرگونه اقدام عجولانه جلوگیری کرده و علی‌رغم وجود هر گونه پیشنهاد در مقابله‌های بیولوژیک یا شیمیایی در نهایت با یک تصمیم کارشناسی عمل کنیم.

وی گفت: فاضلاب شهری مهم‌ترین عامل گسترش این پدیده شکوفایی جلبکی است و وجود نیترات و فسفات باعث گسترش این پدیده می‌شود. هم‌اکنون این پدیده در سواحل جنوب خوزستان و بوشهر هم رسیده اگرچه به شدت سواحل هرمزگان نیست، اما با رسیدن این پدیده به بوشهر، سواحل کویت نیز درگیر خواهد شد.

صدیقی گفت: راه‌اندازی ایستگاه‌های پایش و استفاده از رس‌پاشی به صورت نمونه ظرف 2 ماه آینده برای مقابله با این پدیده انجام خواهد شد.

شکوفایی مضر جلبکی

فرهاد عربها، کارشناس معاونت محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: کشند سرخ، نام عادی پدیده شکوفایی پلانکتون‌ها یا همان افزایش ناگهانی جمعیت فیتوپلانکتون‌ها بویژه گونه‌های متعلق به داینوفلاژله‌ها است. هنوز علت اصلی بروز شکوفایی جلبکی (کشند قرمز) در جهان مشخص نشده است، اما گفته می‌شود یکی از علل مهم در این زمینه، افزایش دما و ورود مواد شیمیایی نظیر نیترات و فسفات به دلیل فعالیت‌های انسانی است.

وی گفت:‌ در اکولوژی دریا و اقیانوس،‌ هرچند که شکوفایی جلبکی از جمله حوادث سودمند در محدوده‌ای از دریاها و به طور کلی اکوسیستم‌های آبی محسوب می‌شود و جزو مناطق پرتولید سالانه هستند، اما در بیشتر موارد شکوفایی مضر جلبکی از مهم‌ترین معضلات اکوسیستم‌های آبی بوده که منجر به مرگ و میر در آبزیان می‌شود.

عربها افزود: گروهی از داینوفلاژله‌ها یا برخی از دیاتومه‌ها هم مبادرت به ترشح انواع مواد سمی کرده و بسیاری از موجودات فیلترکننده را آلوده می‌کنند. این سموم بیماری‌هایی تولید می‌کنند که روی جانداران خونگرم تاثیر دارند و ناقلان سموم نسبت به سم دریافت شده از محیط حساس نیستند و تنها سم را در بافت خود ذخیره می‌کنند.

وی با اشاره به این‌که شکوفایی جلبکی یا کشند قرمز به دو شکل ناشی از فعالیت‌های انسانی و طبیعی رخ می‌دهد، گفت: در بخش فعالیت‌های انسانی، ورود فاضلاب انسانی و کودهای شیمیایی که عمدتا غنی از فسفات و نیترات هستند در پی افزایش حرارت موجب شکوفایی جلبکی می‌شوند.

این کارشناس معاونت محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: ‌به صورت طبیعی پدیده بالا آمدن جریان‌های گرم سرشار از مواد غذایی یکی از عوامل طبیعی در بروز کشند سرخ است. بر اساس نظر هرینگ، در سال 2002 یکی از علل اصلی تشکیل شکوفایی مضر جلبکی، جریان بادهایی است که در فصول مختلف می‌وزند. این بادها باعث سرد شدن آب‌های سطحی و بالا آمدن آب‌های گرم‌تر عمقی شده که به تبع آن مواد مغذی به همراه حجم بالایی از سیستم‌های داینوفلاژله به سطح انتقال می‌یابد.

هم‌اکنون وسعت دلایل بروز این پدیده از انتقال ذرات معلق غنی از آهن از بیابان‌های آفریقا تا تغییرات آب و هوایی در مقیاس‌های بزرگ نظیر ال‌نینو از سوی کارشناسان در حال بررسی است.

آنچه مشخص است اثرات انکارناپذیر این پدیده بر محیط زیست دریایی است به طوری که مرگ و میر ده‌ها تن ماهی در سواحل امارات و عمان بر اثر این پدیده مشاهده شده است.

این جلبک‌های مضر بر حیات ماهی‌ها، جوامع ساحلی، پرندگان دریایی و پستانداران دریایی تاثیر منفی می‌گذارند. از سوی دیگر، جلبک‌های مضر به علت توانایی در حرکت از محل اصلی زندگی خود می‌توانند به محل زیست مرجان‌های دریایی بروند و از آنها به عنوان میزبان استفاده کنند.

کارشناسان معتقدند جلوگیری از ورود پساب‌های صنعتی و فاضلاب به آب‌های دریایی مانع تکثیر و رشد کشند قرمز در خلیج فارس و دریای عمان می‌شود.

از آنجا که ورود پساب‌های مختلف باعث افزایش مواد مغذی نیترات و فسفات آب شده و این باعث شکوفایی این نوع فیتوپلانکتونی موقت در دریاها می‌شود، بنابراین اقدام ضربتی واحدهای صنعتی و ساکنان حاشیه دریای عمان و خلیج فارس برای جلوگیری از ورود این پساب‌ها به دریا ضروری به نظر می‌رسد این پدیده طبیعی بتدریج از بین برود.

حمیده سادات هاشمی