ضعف رژیم و توبه شاه

می‌گویند در آستانه انقلاب فرانسه لوئی شانزدهم در 14 ژوئیه 1789 به سودای تسکین خشم خروشان ساکنان پاریس، پیاده از کاخ مسکونی خود راهی مجلس شد. او می‌خواست از این راه بگوید که به راستی به گناهان گذشته خود واقف است و به خاطرشان از بارگاه مردم استغفار می‌طلبد. در عین حال مورخان هم اغلب بر این قول‌اند که هیچ‌ چیز به اندازه همین «پیاده‌روی استغفارطلبانه» ،‌برچیده شدن بساط دودمان بوربن‌ها را تسریع و قطعی نکرد.

سخنرانی [شاه در] روز بعد از انتصاب ازهاری هم به گمان من از جنم همین استغفارطلبی‌ها بود و پیامد مشابه داشت. نه‌تنها مضمون سخنان شاه ، که لحن و نحوه بیان آن نیز رقت‌بار بود، از ضعف سیاسی مطلق رژیم حکایت می‌کرد و با ضعف شخصی تمام به زبان می‌آمد.

به گمان من آنان که شاه را به ایراد این سخنان واداشتند و آنان که متن سخنرانی را تدارک کردند، دانسته‌ و ندانسته گام بلند و برگشت‌ناپذیری در شکست رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب برداشتند. وقتی شاه می‌گفت: «من نیز پیام انقلاب شما را شنیدم» حال و هوا و چهره لرزانش به حالت انسان گناهکاری می‌مانست که در برابر ذات احدیت زانوی استغفار بر زمین زده است.

عباس میلانی، معمای هویدا، صص 5- 394.