این هنرمند با تسلط بر طراحی گرافیک، پوستر، بسته‌بندی و پژوهش در خط فارسی و ارمنی، زیرمجموعه‌های نوینی از این هنر در ایران را پدید آورد. آواکیان، مدرس و استاد راهنمای بیش از ۵۰ عنوان پایان‌نامه بود و بیش از ده‌ها پوستر تئاتر را با تکنیک سیلک اسکرین و لوگو برای صنایع مختلف طراحی کرد. آثار این هنرمند درحال‌حاضر در موزه هنر‌های معاصر تهران، موزه گرافیک، موزه آردات مانوکیان و ... نگهداری می‌شود. او مجموعه‌ای غنی از شمایل‌نگاری‌های مذهبی و نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای را گردآوری کرد و نقش مهمی در احیای این میراث مردمی داشت. به این مناسبت با کیانوش معتقدی، پژوهشگر و کیوریتور این نمایشگاه به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم.
درست است که ما در هر دوره از تاریخ، کنجکاو بوده‌ایم تا نسبت به زوایای کمترشناخته‌شده هنر‌های اصیل و سنتی‌مان بیشتر بدانیم، ولی به نظر می‌رسد که در سال‌های اخیر، صرف‌نظر از اهل هنر، رویکرد عمومی جامعه هم نسبت به هنر‌های اصیل و بازیابی هویت افزایش یافته است. نظر شما دراین‌باره چیست؟
خوشبختانه در چند سال اخیر، علاقه اقشار مختلف جامعه به آگاهی از تاریخ و هویت فرهنگی ایران افزایش یافته است؛ روندی که نویدبخش توجه نسل آلفا به شناخت ریشه‌های فرهنگی و تاریخی کشور خود از مسیر هنر و تصویر است. اینجاست که اهمیت نمایشگاه‌های کیوریتوریال و پژوهشی برای مخاطبان، به‌ویژه نسل جوان، بیشتر آشکار می‌شود. به بیان ساده‌تر، بازتولید این آثار در دنیای مدرن امروز می‌تواند زمینه‌ساز ارتباطی تصویری و بی‌واسطه با هنر گذشته باشد.
نکته‌ای که درباره شمایل‌نگاری مذهبی وجود دارد این است که تا امروز هرچه پیش‌آمده‌ایم، بروز دیدگاه‌های مختلف و شاید متعصب باعث شده تا شمایل‌نگاری در تاریخ هنر معاصر کمرنگ‌تر شود. از این جهت ما در دوره‌هایی، با گسستی عمیق در این زمینه مواجه بوده‌ایم، به‌طوری‌که امروز به‌جز میراث گذشته، شاهد اثر تازه‌ای در این عرصه نیستیم. شما چقدر با این مسأله موافقید؟
واقعیت این است که شمایل‌نگاری تا پیش از دوره صفویه، به‌ویژه در دوره تیموریان، با فرازونشیب‌ها و چالش‌های متعددی روبه‌رو بود؛ اما با آغاز دوره صفویه، تحولات تازه‌ای در این زمینه شکل گرفت، محدودیت‌های پیش روی نقاشان این هنر کاهش یافت و شمایل‌نگاری به هنری رایج در جامعه آن روزگار تبدیل شد.
این هنر در دوره قاجار به اوج و شکوفایی و تبلور رسید. از سوی دیگر، شمایل‌نگاری نزد مردم نیز به‌عنوان هنری قابل لمس جاافتاد و باعث تغییر گفتمانی از این منظر در عرصه هنر شد. به‌طوری‌که در این دوره، با طیف گسترده‌تری از سفارش‌دهندگان برای خلق این آثار نیز مواجه بوده‌ایم.
پس چرا در دوره فعلی، خط سیر هنرمندان در این زمینه ادامه نیافته است؟
چنان که اشاره کردم، جریان شمایل‌نگاری مذهبی ایران تا دوره قاجار رو به پویایی و توسعه‌یافتگی رفت، ولی بعد از آن، به‌دلیل سیاست‌های مدنظر برای نپرداختن به گذشته و درعین‌حال، پیشروی اجتناب‌ناپذیر جامعه به سمت مدرنیته، هنر‌هایی از این دست آرام‌آرام رو به فراموشی و انزوا گذاشتند و از تعداد سفارش‌دهندگان این آثار هم کاسته شد. تغییر رویکرد جامعه نسبت به دو مقوله مذهب و سنت باعث شد تا آثار کمتری در این زمینه تولید شود. بااین‌حال، در دو دهه ۴۰ و۵۰، جریان هنر شمایل‌نگاری به همت دو هنرمند نقاش سرشناس، یعنی مارکو گریگوریان و سرژ آواکیان، یک بار دیگر در عرصه هنر‌های تجسمی مطرح شد. این دو هنرمند با شناسایی خالقان این آثار و حمایت از خرید آنها، توانستند شمایل‌نگاری مذهبی را به بطن جامعه بیاورند و مردم را بیش از پیش با این هنر آشنا کنند.
با توجه به این‌که در سال‌های اخیر، آخرین نسل نقاشان قهوه‌خانه‌ای را از دست داده‌ایم، می‌شود گفت که هنر شمایل‌نگاری رو به افول است؟
شاید بتوان گفت که این هنر درحال‌حاضر در معرض از بین رفتن است. هرچند هنوز هم تعدادی از هنرمندان نسل جوان در تلاشند تا به ارائه اثر در این حیطه بپردازند. ولی در مجموع، شمایل‌نگاری از هنر‌های سنتی‌ای است که در معرض فراموشی قرار دارد. بااین‌حال، با همت و عزم جدی برای ثبت جهانی این هنر می‌توان از فراموش‌شدن آن جلوگیری کرد و امیدوار بود شمایل‌نگاری به‌عنوان ودیعه‌ای ارزشمند، برای نسل‌های آینده حفظ شود.
به‌طور قطع، این شاخه از هنر هم مانند سایر حیطه‌ها در گذر زمان، دستخوش تحولاتی قرار گرفته، این‌طور نیست؟
بله، شمایل‌نگاری در ایران تقریبا از آغاز دوره صفوی قابل پیگیری و رصد است، چراکه با انتخاب مذهب شیعه به‌عنوان مذهب اصلی ایرانیان و حمایت دربار صفوی از این نحله فکری، عملا میل و نیاز به ترسیم چهره ائمه و انبیا شکل گرفت. هنرمندان به‌تدریج از پرتره‌نگاری پادشاهان به تصویرسازی چهره ائمه در بناهای امامزاده‌ها روی آوردند و شمایل‌های مذهبی بر دیوارنگاره‌ها نقش بستند.
همزمان، با شکل‌گیری نسخ خطی که با درونمایه قصص انبیا نوشته می‌شدند، تصاویر مرتبطی نیاز بود، در نتیجه، این هنر که عمدتا در قالب دیوارنگاره جلوه‌گر می‌شد، به داخل متن نسخ خطی راه‌یافت و به‌عنوان الگویی تکرارشونده در بین هنرمندان رواج یافت. این رویه در زمان حکومت‌های دیگری مانند افشار و زند نیز ادامه‌یافت و در دوره قاجار که با انفجاری از تصویر مواجه هستیم، به بالاترین سطح از شکوفایی و کمال خود رسید.
با توجه به این‌که شما کیوریتوری و پژوهش بر مجموعه آثار حاضر در این نمایشگاه را به عهده داشته‌اید، وجه تمایز این رویداد از دید شما چیست؟
این نمایشگاه براساس کلکسیون سرژ آواکیان برنامه‌ریزی و کیوریت شده است. آواکیان یکی از نقاشان برجسته ارمنی است که به گردآوری هنر ایرانی علاقه زیادی داشت. در دهه‌های ۴۰ و ۵۰، او به همراه مارکو گریگوریان سراغ هنر مذهبی و عامیانه رفت و تلاش کرد تا آخرین نمونه‌های بازمانده از شمایل‌نگاری مذهبی در قالب نقاشی پشت شیشه، نقاشی روی چوب، پرده‌های قهوه‌خانه‌ای و ... را از محیط بازار‌ها و فضا‌های قدیمی دیگر گردآوری کند. می‌توان گفت، او با این حرکت، قدم بزرگی در راه نجات بخش مهمی از حافظه تصویری ایران برداشت. بعد از درگذشت این هنرمند در سال ۱۳۹۹، با کمک و همراهی خانواده ایشان، تلاش کردیم تا این مجموعه برای اولین‌بار در معرض دید عموم قرار بگیرد. این مجموعه به لحاظ ارزش هنری، مجموعه‌ای بی‌بدیل است، به‌خصوص این‌که برای اولین‌بار است که به نمایش گذاشته می‌شود. ضمن این‌که تصمیم داریم در کنار نمایش این مجموعه، به واکاوی و پژوهش دراین‌باره هم بپردازیم. در سؤالات پیشین شما به این مسأله اشاره کردم که در دوره قاجار، شمایل‌نگاری به اوج و تبلور رسید، دلیلش هم این بود که حاکمیت به شیعه گرایش زیادی داشت. از طرفی، جامعه قاجار نیز جامعه‌ای سنت‌محور بود و مردم بنا به اعتقادات و مکنونات قلبی، به این آثار علاقه زیادی داشتند و هنرمندان هم به خلق آثاری در این ژانر، به‌خصوص برای تکایا و دیگر فضا‌های مردمی و مذهبی می‌پرداختند. همین مسأله موجب شد تا هنر شمایل‌نگاری بیش از پیش در جامعه رشد کند، ضمن این‌که چاپ سنگی هم کمک زیادی کرد تا کتاب‌هایی در این زمینه تولید شوند و در کنار آن، پرده‌های قهوه‌خانه‌ای، نقاشی دیواری، نقاشی روی پارچه و ... با محور قرار دادن تصاویر امامان و ائمه، در شئون زندگی مردم رسوخ بیشتری یافتند. به‌خصوص، تصاویری از واقعه کربلا و قیام امام‌حسین (ع) که همه ایرانیان نسبت به آن عرق و علاقه خاصی دارند و این تصاویر برای‌شان مقدس است. امروز ما به یمن حضور هنرمندانی که در این شاخه فعالیت داشته‌اند، با انبوهی از آثار مواجه هستیم. هرچند روند این هنر در دوره پهلوی کمرنگ شد، ولی سرژ آواکیان و مارکو گریگوریان با گردآوری این آثار و انجام پژوهش‌های مفصل، توانستند بخش اعظمی از این هنر را احیا کرده و به‌عنوان سرمایه‌ای ارزشمند و ملی در معرض دید نسل‌های آینده قرار دهند. این نمایشگاه به‌دلیل ویژگی‌هایی که دارد، قطعا زوایای ناگفته و کمتر‌دیده‌شده‌ای از هنر ایران را در معرض دید مردم قرار می‌دهد. از اینها گذشته، این رویداد فرصتی را برای خوانش و تحلیل آثار هنرمندان دهه‌های پیشین از سوی دانشجویان رشته هنر و استادان و متخصصان فن فراهم می‌کند. شمایل‌نگاری از گذشته تا امروز، همواره به‌عنوان بخش مهمی از تاریخ تصویری هنر ایران قلمداد می‌شود، لذا ضرورت دارد تا نسبت به این حیطه، توجه بیشتری صورت بگیرد. ضمن این‌که مخاطبان می‌توانند ضمن تماشای شمایل‌های مذهبی انبیا، امامان و عرفا، با تعدادی از آثار نقاشیخط دوره قاجار که با تکنیک نقاشی پشت شیشه اجرا شده‌اند هم آشنا شوند.
بازگشت باشکوه اسطوره طنز
به انگیزه روزجهانی کودک
سخنگوی هلالاحمر در گفت‌و‌گو با جامجم آنلاین:
جهانشاهی در گفت‌و‌گو با جامجم آنلاین:
