دیوار بزرگ گرگان، آزمون همدلی گلستان
بیستوهفتمین سالروز ثبت ملی دیوار بزرگ گرگان، صرفاً یادآور ثبت یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی ایران در فهرست آثار ملی نیست؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی یک مسئولیت مشترک است. مسئولیتی که همه دستگاههای اجرایی، نهادهای علمی، بخش خصوصی، رسانهها و مردم استان در آن سهیم هستند. امروز، بیش از آنکه درباره گذشته این اثر سخن بگوییم، باید از آینده آن سخن بگوییم؛ آیندهای که میتواند با ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان، فصل تازهای را در تاریخ فرهنگی و گردشگری استان گلستان رقم بزند.
فریدون فعالی مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان گلستان و مدیر طرح تهیه پرونده ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان و مرزهای باستانی شمال کشور در یادداشتی نوشت: دیوار بزرگ گرگان تنها یک اثر تاریخی یا یک استحکام دفاعی نیست. این میراث ارزشمند، روایتگر بخشی از نبوغ ایرانیان در دوره ساسانی است؛ جایی که دانش مهندسی، مدیریت منابع آب، معماری نظامی و شناخت دقیق از جغرافیای سرزمین، در قالب مجموعهای کمنظیر شامل دیواری به طول حدود ۲۰۰ کیلومتر، دهها قلعه نظامی، قلعهشهرها، خندق، کانالهای آبرسانی، سد خاکی و کورههای آجرپزی تجلی یافته است. ثبت این اثر در فهرست آثار ملی کشور در ۲۹ تیرماه ۱۳۷۸، نقطه پایانی بر مسیر حفاظت از آن نبود، بلکه آغاز مسئولیتی بود که امروز اهمیت آن بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
اگر نسلهای گذشته با امکانات و دانش زمان خود چنین شاهکاری را برای پاسداری از مرزها و امنیت ایران بنا کردند، امروز وظیفه نسل ما تنها حفاظت از بقایای این اثر نیست. مسئولیت امروز ما، حفظ اصالت، تکمیل پژوهشها، معرفی شایسته و فراهم کردن زمینه ثبت جهانی این میراث کمنظیر است. ثبت جهانی، صرفاً افزودن نام یک اثر به فهرست یونسکو نیست؛ بلکه معرفی بخشی از هویت، فرهنگ و تمدن ایران به جامعه جهانی و ایجاد تعهدی پایدار برای حفاظت از آن در نسلهای آینده است.
خوشبختانه در دو سال اخیر، روند ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان وارد مرحلهای تازه شده است. شاید مهمترین اتفاق این دوره، نه صرفاً جذب بیش از ۱۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان اعتبار یا اجرای برنامههای پژوهشی، بلکه شکلگیری یک اراده ملی برای به سرانجام رساندن این پرونده باشد. قرار گرفتن دیوار بزرگ گرگان در اولویت ثبت جهانی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، حمایتهای مستمر وزیر و قائممقام وزیر، حضور اعضای تیم ثبت جهانی یونسکو و مدیران ملی در استان، همگرایی مقامات و مدیران استانی، اجرای تصویربرداری هوایی و تهیه نقشههای رقومی، تکمیل مستندات پرونده، ساماندهی کارگاههای کاوش، صدور اسناد مالکیت بخشی از عرصه دیوار و اجرای اقدامات حفاظتی، همگی نشان میدهد که این پرونده امروز از مرحله یک مطالبه فراتر رفته و به یک برنامه ملی تبدیل شده است.
بااینهمه، باید بپذیریم که ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان، مأموریت یک ادارهکل یا حتی یک وزارتخانه نیست. تجربه آثار ثبتشده جهانی ایران نشان داده است که موفقیت چنین پروندههایی، بیش از هر چیز به همدلی، هماهنگی و مشارکت همه دستگاهها و نهادهای مسئول وابسته است. حفاظت از عرصه و حریم، تأمین زیرساختها، آزادسازی و تملک بخشهای موردنیاز، توسعه خدمات گردشگری، انجام پژوهشهای علمی، معرفی ظرفیتهای اثر، فرهنگسازی و جلب مشارکت جوامع محلی، هر یک بخشی از این مسیر است که بدون همراهی دستگاههای اجرایی، شهرداریها، فرمانداریها، دانشگاهها، رسانهها، بخش خصوصی و مردم به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
از همین رو، معتقدم ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان، بیش از آنکه آزمون میراثفرهنگی باشد، آزمون همدلی گلستان است. این پرونده فرصتی ارزشمند برای نمایش توان استان در همافزایی، برنامهریزی و حرکت بهسوی یک هدف مشترک است. هر دستگاهی که در این مسیر گام برمیدارد، تنها به حفظ یک اثر تاریخی کمک نمیکند، بلکه در ساختن آیندهای سهیم میشود که ثمره آن به همه مردم استان خواهد رسید.
نباید ثبت جهانی را تنها در دریافت یک عنوان بینالمللی خلاصه کرد. این رویداد میتواند زمینهساز توسعه گردشگری فرهنگی، افزایش سرمایهگذاری، رونق صنایعدستی، ایجاد فرصتهای جدید اشتغال، تقویت زیرساختهای گردشگری، افزایش ماندگاری گردشگران، معرفی ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی گلستان در سطح جهانی و ارتقای جایگاه استان در عرصه ملی و بینالمللی باشد. به همین دلیل، ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان نهفقط یک دستاورد فرهنگی، بلکه فرصتی برای توسعه پایدار، تقویت اقتصاد محلی و افزایش سرمایه اجتماعی استان است.
بیستوهفتمین سالروز ثبت ملی دیوار بزرگ گرگان، فرصتی است تا بار دیگر این حقیقت را یادآوری کنیم که میراثفرهنگی، متعلق به گذشته نیست؛ سرمایه آینده است. امروز زمینههای تحقق ثبت جهانی این شاهکار مهندسی ساسانی بیش از هر زمان دیگری فراهمشده و این مسیر با حمایتهای ملی و تلاشهای تخصصی، شتاب گرفته است. اکنون زمان آن رسیده که همه ما، فارغ از جایگاه سازمانی و مسئولیتهای اداری، خود را شریک این مأموریت تاریخی بدانیم.
روزی که نام دیوار بزرگ گرگان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شود، این افتخار تنها در کارنامه میراثفرهنگی ثبت نخواهد شد؛ این موفقیت، افتخار مردم گلستان و ایران خواهد بود. نسلهای گذشته این دیوار را با دانش و اراده ساختند و برای ما به یادگار گذاشتند؛ امروز نیز تاریخ، مسئولیتی متفاوت اما به همان اندازه مهم بر دوش ما نهاده است؛ اینکه با همدلی، خرد جمعی و مشارکت همگانی، این میراث کمنظیر را به جایگاهی برسانیم که شایسته نام ایران و تمدن ایرانی است.
