به گزارش
جام جم آنلاین به نقل از futurism؛ پیترو میوتی، پژوهشگر هوش مصنوعی، با استفاده از ۴۸ عامل هوشمند و تحلیل داده‌های لیدار ناسا، محوطه‌ای را در زیر پوشش انبوه جنگل‌های مکزیک شناسایی کرد که تصور می‌کرد تاکنون در منابع علمی ثبت نشده است. با این حال، واکنش باستان‌شناسان نشان داد این محوطه پیش‌تر در یک پژوهش علمی معرفی شده و آنچه به‌عنوان کشفی تازه مطرح شده بود، در واقع بازشناسایی یک یافته قدیمی بود.
کشف در ۷۲ ساعت؛ از یک ایده تا پاسخ دولت مکزیک
ماجرا از زمانی آغاز شد که میوتی هنگام سفر، به این فکر افتاد که چگونه می‌توان از فناوری‌های جدید برای شناسایی محوطه‌های باستانی استفاده کرد. او در ادامه سراغ داده‌های لیدار ناسا رفت؛ فناوری‌ای که با ارسال پالس‌های لیزری و اندازه‌گیری بازتاب آنها، امکان تهیه نقشه‌های دقیق سه‌بعدی از سطح زمین را فراهم می‌کند. این فناوری به‌ویژه در مناطق جنگلی اهمیت دارد؛ زیرا می‌تواند با عبور بخشی از پالس‌های لیزری از میان پوشش گیاهی، عوارض سطح زمین را آشکار کند.
میوتی در وبلاگ خود توضیح داده است که داده‌های لیدار مربوط به حدود ۱۲۰۰ کیلومترمربع از مناطق جنگلی را به تصاویر تبدیل کرده و آنها را در اختیار ۴۸ عامل هوش مصنوعی قرار داده است. این عوامل تصاویر را به‌صورت جداگانه بررسی کردند تا نشانه‌هایی از وجود هرم‌ها، سکوها، میدان‌ها و دیگر ساختار‌های احتمالی تمدن مایا را شناسایی کنند. به گفته او، برای این کار از مدل یا طبقه‌بند تخصصی خاصی استفاده نشده و عوامل هوش مصنوعی تصاویر را براساس دستورالعملی مشخص بررسی کرده‌اند.
در جریان این بررسی‌ها، چندین موقعیت مشکوک شناسایی شد که یکی از آنها توجه میوتی را بیشتر جلب کرد. این محوطه در بالای یک تپه و در مجاورت پرتگاهی قرار داشت و نشانه‌هایی از یک میدان مسطح، هرمی بیضی‌شکل با ارتفاع احتمالی ۸ تا ۱۲ متر، یک حیاط مرتفع و فرورفتگی‌ای با کف مسطح را در خود جای داده بود که احتمال می‌رفت مخزن آب باشد.
میوتی پس از بررسی این موقعیت، از عوامل هوش مصنوعی خواست منابع علمی و آرشیو‌ها را نیز جست‌و‌جو کنند تا مشخص شود آیا این محوطه پیش‌تر شناسایی شده است یا خیر. عوامل هوشمند در نهایت اعلام کردند که ظاهراً این محوطه در سوابق موجود ثبت نشده است.
پژوهشگر مذکور سپس گزارشی درباره موقعیت شناسایی‌شده تهیه کرد و آن را برای مؤسسه ملی انسان‌شناسی و تاریخ مکزیک (INAH) فرستاد. به گفته او، کمتر از ۷۲ ساعت از شکل‌گیری ایده اولیه تا دریافت پاسخ رسمی از نهاد مکزیکی طول کشید. در پاسخ این نهاد اعلام شده بود که محوطه باستان‌شناسی ثبت‌شده‌ای در موقعیت ارائه‌شده شناسایی نشده است؛ موضوعی که میوتی در ابتدا آن را نشانه‌ای از یک کشف تازه تلقی کرد.
در همین زمینه بخوانید:
باستان‌شناسان: این محوطه پیش‌تر شناسایی شده بود
انتشار این ادعا خیلی زود در شبکه‌های اجتماعی بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد. برخی کاربران از توانایی هوش مصنوعی در شناسایی آثار باستانی از راه دور استقبال کردند و حتی این اتفاق را نمونه‌ای از ظرفیت گسترده مراکز داده و فناوری‌های هوشمند دانستند. رسانه‌هایی مانند ورج و تک‌رادار نیز به این ماجرا پرداختند.
اما واکنش جامعه باستان‌شناسی مسیر این روایت را تغییر داد. سارا پارکاک، باستان‌شناس و نویسنده، در شبکه اجتماعی بلواسکای اعلام کرد که این محوطه سال‌ها پیش توسط فرانسیسکو استرادا بلی، باستان‌شناس دانشگاه تولین، در یک پژوهش علمی معرفی شده است.
پارکاک تأکید کرد که نبود اطلاعات یک محوطه در پایگاه داده دولتی مکزیک به معنای ناشناخته بودن آن در جامعه علمی نیست و نمی‌توان صرفاً براساس نبود یک موقعیت در سامانه‌های رسمی، آن را کشفی تازه به شمار آورد.
پشتوانه این انتقاد، مقاله‌ای علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در نشریه Journal of Archaeological Science: Reports بود. این پژوهش به سرپرستی استرادا بلی و با همکاری چند پژوهشگر دیگر انجام شده و در آن داده‌های لیدار برای بررسی پراکندگی سکونتگاه‌های تمدن مایا در منطقه‌ای به وسعت ۹۵ هزار کیلومترمربع از سرزمین‌های پست مرکزی مایا به کار رفته بود.
پژوهشگران در این مطالعه، برآورد کردند که جمعیت تمدن مایا در دوره کلاسیک ممکن است بین ۹.۵ تا ۱۶ میلیون نفر بوده باشد؛ رقمی که از برآورد‌های پیشین بیشتر است. این مطالعه همچنین نشان می‌داد الگوی سکونت و شهرنشینی مایا‌ها گسترده‌تر و سازمان‌یافته‌تر از تصورات قبلی بوده است.
استرادا بلی نیز تصاویری از محوطه مورد بحث را در اختیار پارکاک قرار داد تا مشخص شود این موقعیت پیش‌تر در بررسی‌های باستان‌شناسی شناسایی شده است.
میوتی در نهایت در به‌روزرسانی وبلاگ خود این اشتباه را پذیرفت و نوشت که محوطه مورد نظر پیش‌تر نقشه‌برداری شده بود. او توضیح داد که عوامل هوش مصنوعی هنگام بررسی منابع علمی متوجه پژوهش قبلی نشده‌اند و به همین دلیل، به‌جای کشف یک محوطه تازه، آن را دوباره شناسایی کرده‌اند.
مسئله‌ای فراتر از یک اشتباه؛ اعتبارسنجی دستاورد‌های هوش مصنوعی
این اتفاق بار دیگر بحث درباره محدودیت‌های هوش مصنوعی در پژوهش‌های علمی را به میان آورده است. یکی از چالش‌های مهم در استفاده از عوامل هوشمند، توانایی آنها در تشخیص تفاوت میان اطلاعات تازه و یافته‌هایی است که پیش‌تر در منابع علمی منتشر شده‌اند.
در واقع، شناسایی یک الگو یا ساختار در داده‌ها تنها بخشی از فرایند پژوهش است و اثبات تازگی آن به بررسی دقیق پیشینه علمی، مقایسه یافته‌ها و ارزیابی متخصصان نیاز دارد. ماجرای میوتی نشان داد که حتی اگر عوامل هوش مصنوعی بتوانند حجم زیادی از داده‌ها را در مدت کوتاهی بررسی کنند، ممکن است در تشخیص سابقه علمی یک یافته دچار اشتباه شوند.
این مسئله به حوزه‌های دیگر علوم نیز محدود نیست. در ماه‌های اخیر، شرکت اوپن‌ای‌آی نیز پس از انتشار مجموعه‌ای از اثبات‌های پیشنهادی برای مسائل حل‌نشده ریاضی با انتقاد‌هایی مواجه شد. برخی ریاضی‌دانان نسبت به اعتبار این اثبات‌ها و احتمال استفاده از دستاورد‌های پیشین بدون ارجاع مناسب اعتراض کردند. این انتقاد‌ها بار دیگر اهمیت بررسی مستقل و اعتبارسنجی علمی خروجی مدل‌های هوش مصنوعی را برجسته کرد.
از سوی دیگر، استفاده از فناوری‌های دیجیتال در باستان‌شناسی موضوع تازه‌ای نیست. الکس یانوسکی، مشاور علوم زمین، در واکنش به این ماجرا یادآوری کرد که یادگیری ماشین و بینایی رایانه‌ای مدت‌هاست بخش مهمی از فناوری‌های مورد استفاده در سنجش از دور هستند.
آنیس استرانگ، مورخ روم باستان، نیز با انتقاد از روایت‌های اغراق‌آمیز درباره دستاورد‌های هوش مصنوعی نوشت که چنین ادعا‌هایی اعتبار متخصصان واقعی را نادیده می‌گیرد و این تصور نادرست را به وجود می‌آورد که پژوهشگران تاکنون از ابزار‌های دیجیتال پیشرفته استفاده نکرده‌اند؛ درحالی‌که این ابزار‌ها دهه‌هاست در تحقیقات علمی به کار گرفته می‌شوند.
ماجرای محوطه باستانی مایا نشان می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند در بررسی سریع داده‌ها و شناسایی الگو‌های پنهان نقش مؤثری داشته باشد، اما شناسایی یک ساختار در تصاویر به‌تنهایی به معنای کشف علمی آن نیست. آنچه به یک یافته اعتبار می‌بخشد، بررسی پیشینه پژوهش‌ها، ارزیابی متخصصان و تأیید مستقل نتایج است؛ مراحلی که همچنان نمی‌توان اهمیت آنها را در برابر سرعت ابزار‌های هوشمند نادیده گرفت.
