شاخص حیات دریا در معرض تهدید

براساس فهرست اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (iucn) این گونه در گروه پستانداران آسیب پذیر (VU) قرار دارند. بررسی ها نشان می دهد، فک خزر کوچک ترین گونه در میان فک های جهان است و به عنوان شاخص حیات در دریای خزر محسوب می شود.این پستانداران با مدفوع خود باعث ایجاد مواد غذایی در دریا شده و بین رشد ماهی و ظرفیت زیستگاه تعادل ایجاد می کنند بنابراین هرگز نمی گذارند یک گونه ماهی بیش از ظرفیتش رشد کند. در عین حال اگر مشکلی در محیط دریا باشد در بافتهای آن انعکاس می یابد، از این رو پس از مرگ یک فک ، بافتهای لاشه مورد بررسی قرار می گیرند تا دلیل مرگ مشخص شود.مسوول پروژه حفاظت از فک خزر سازمان حفاظت محیط زیست در این باره می گوید: ماهی های کیلکا یکی از اصلی ترین غذاهای فک خزر است که امروزه به دلیل مهاجرت شانه دار مهاجم به دریای خزر در معرض خطر است.

برنامه های تحقیقات برای حفاظت از فک خزر مرحله جدی از مطالعات علمی روی این گونه در بهار سال 85 از سوی یک تیم زیست شناس و اکولوژیست به نام تیم بین المللی تحقیقات خزر شروع شد. نتایج این مطالعات مشخص کرده است که دلیل مهم مرگ و میر زیاد فک های خزر در طول سالهای 79 تا 81 به علت فعال شدن یک نوع ویروس در میان جمعیت فک ها بوده است. ضمنا میزان سموم و فلزات سنگین موجود در بافتهای فک خزری و ماهیان مشخص کرد، مجموع این اطلاعات و تبدیل آن به زبان اکولوژیکی بیانگر وضعیت بحرانی جمعیت فک ، وضعیت بحرانی سلامت محیط زیست آنها و برخورد بین ماهیگیران و ماهیگیری با فک و ادامه شکار فک در شمال غربی دریای خزر از سوی روسهاست که حیات فک و در نهایت خزر را بشدت و سرعت تهدید به تخریب و انقراض می کند. در نهایت نتایج و یافته ها و آمار در پایان سال 86 پایه و اساس برنامه های مدیریتی و اجرایی حفاظت از فک خزر را شکل خواهد داد. همچنین پروژه بین المللی با همکاری و مشارکت 3 تیم پژوهشی در طول 3 سال آینده اقدام به تربیت متخصصان خواهد کرد که اعضای این تیم با تبادل اطلاعات علمی و آماری بتوانند در آینده نزدیک فک خزر را حفاظت کنند.

دکتر هرمز اسدی می افزاید: با کاهش غذای فک ، جمعیت این گونه نیز کاهش می یابد؛ اگرچه کشتار مستقیم از سوی انسان ها و وجود صیادان غیرمجاز بر این روند موثر بوده است . وی ادامه می دهد: ماهیگیران کیلکا، فک ها را رقیب خود می دانند و با نیزه آنها را می کشند؛ اما هم اکنون با برگزاری کارگاه های آموزشی برای ماهیگیران از آنها خواسته ایم تا فک هایی که در تورهای صیادیشان گیر می کنند را نکشند و تحویل دهند. وی با اشاره به این که بر این اساس کوشیده ایم از ابزارهای تشویقی استفاده کنیم ، گفت : ماهیگیران همکاری خوبی را با اجرای طرح حفاظت از فک خزر داشته اند. به گفته وی ، انجام مطالعات تخصصی روی فک های خزر با راه اندازی مرکز تحقیقات فک خزر بسیار ضروری است . بررسی ها نشان می دهد، تجمع سموم در بافت چربی این حیوان نیز عامل دیگر مرگ و میر فک ها در سالهای اخیر بوده که آزمایش های انجام شده این موضوع را تایید کرده است . برخی فعالیت های کشاورزی ، نظیر استفاده از سموم در درجه اول تاثیر خود را روی پلانکتون ها، بی مهرگان کف زی و بی مهرگان بزرگتر، ماهی و نهایتا ماهیان خاویاری می گذارد که با مسمومیت و مرگ و میر این آبزیان ، زندگی فک ها دچار مخاطره می شود. در سال 1997 میزان درصد سم D.D.T به دست آمده از بافتهای فک های مرده در سواحل شبه جزیره آبشرون در آذربایجان را می توان حداکثر میزانی دانست که تاکنون در بین دیگر پستانداران دریایی جهان ثبت شده است . مسوول پروژه فک خزر می گوید: این مواد شیمیایی حتی در میزان قابل قبولی در بدن حیوان می تواند باعث نازایی و بیماری شود زیرا کمتر از 30درصد از ماده های بالغ باردار شده بودند ولی به دلیل سم زیاد در بدن مادرانشان آنها پس از تولد مرده اند. اسدی می افزاید: ضعف سیستم ایمنی در فک های خزری ، وجود فک های ضعیف و بیمار را توجیه می کند. در این شرایط فک ها بدون مقاومت به خاطر سیستم ایمنی به وسیله بیماری های واگیردار باکتریایی و بیماری های واگیردار انگلی و حتی ویروسی کشته می شوند. آمار به دست آمده از قطر چربی فک های زنده و مرده نشانگر ضعف عمومی حیوان به علت تاثیرات بیماری های واگیردار یا کمبود منابع غذایی یا اشتراک هر دو هستند. بیماری ویروسی Cannine Distemper برای اولین بار در سال 1997 و بعدا از سوی محققان پروژه Ecotox در سال 2000 میلادی کشف شد که می توان آن را باعث مرگ بسیاری از این حیوانات دانست . در پی مبتلا شدن فک های خزر به ویروس Canine ، دانشگاه لیدز انگلستان تحت حمایت انستیتوی جانورشناسی داروین اعلام کرد؛ به طور همزمان در 5 کشور حاشیه دریای خزر شامل کشورهای روسیه ، قزاقستان ، ترکمنستان ، آذربایجان و ایران با همکاری سازمان شیلات ، سازمان حفاظت محیط زیست ، دانشگاه گیلان و برنامه محیط زیست دریای خزر CEP پروژه ای به نام داروین را برای حفاظت از فک ها در دست اجرا دارد. هم اکنون براساس برنامه های تحقیقاتی و با حمایت دفتر امور محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تجزیه و تحلیل آمار و اطلاعات ، مرگ و میر فک ها در دست بررسی است تا علت آن مشخص شود. به این منظور شمارش هوایی فک های خزر با پرواز از روی یخبندان زیستگاه فک خزری در شمال شرقی خزر تاکنون در 3 مرحله به وسیله یک تیم کاربری آماربرداری از پستانداران دریایی انجام شد که آماری از وضعیت تعداد این گونه به دست بیاید. مسوول پروژه فک خزر با بیان نتایج این تحقیقات گفت : در نخستین تحقیقات برآورد شده که جمعیت توله های متولد شده در هر سال بالغ بر 20هزار قلاده و کل جمعیت 111هزار فک است . اسدی می افزاید: همچنین برآورد شده است که نرخ کاهش تولیدمثل فک خزری در طول 45سال گذشته ، سالانه 4درصد بوده است که این برآوردها با پیشرفت مطالعه در 3سال آینده مشخص می شود. تعیین محدوده پراکنش ، یافتن و ثبت جزایری که فک ها در پهنه خزر به منظور استراحت و آفتابگیری استفاده می کنند، پی بردن به وضعیت سلامتی و بهداشتی فک و بررسی تاثیر فعالیت های انسانی بر زیستگاه فک از جمله اهداف طرح حفاظت از فک خزر است که در حال اجراست . شناخت از رفتار تغذیه ای فک و آزمایش روشهای آموزشی برای کنترل تغییر رفتار ماهیگیران یا فک ها در برخورد با یکدیگر به منظور کنترل کشتار مستقیم فک ها از دیگر برنامه های تحقیقاتی بوده که در حال انجام است که به گفته مسوولان نتایج یافته ها و آمارها در پایان امسال اعلام خواهد شد.دکتر اسدی با اشاره به برنامه های فصل ماهیگیری در دریای خزر برای حفاظت از فک خزر، گفت : با شروع فصل ماهیگیری ، فک های زنده و مرده بیشتری خواهیم داشت که امکان فعالیت های زنده گیری و تحقیقاتی وجود دارد و به همین منظور کارگاه های آموزشی بر این اساس برگزار خواهد شد.