بدرقه‌ای اینچنین

از ایران پهناور هم بسیاری بقچه عشق پیچیده‌اند و راهی مرزهای غربی کشور شده‌اند؛ اما این همه اتفاقی نیست که در این رویداد بزرگ معنوی و روحانی رخ می‌دهد؛ امسال بسیاری از نهادها و سازمان‌ها دست در دست هم برای زائران حسینی، برنامه‌های هنری و فرهنگی تدارک دیده‌اند. حالا دیگر موکب‌ها فقط جایی برای استراحت و پذیرایی نیست؛ هر موکب امکانی است برای تماشا، تفکر و شناخت بیشتر و بهانه‌ای برای عظمت و شکوه بیشتر اربعین به معنای یک همایش بزرگ شیعی است.

در ایران نمایش همبستگی و همدلی شیعیان با حضور و همکاری سازمان‌ها و نهادهای فرهنگی کامل شده و برنامه‌هایی را پدید آورده که هم در داخل مرزهای کشور و هم خارج از آن در شهرهای عراق برگزار می‌شود. به برخی از مهم‌ترین برنامه‌ها در این گزارش پرداخته‌ایم و البته توجه به این نکته قابل تامل است که در اجرای این برنامه‌ها بسیاری از نهادها و سازمان‌ها دست به دست هم داده و در کنار هم بوده‌اند؛ از حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، سپاه پاسداران، ستاد بازسازی عتبات، ستاد عالی کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد تا ادارات و سازمان‌های استان‌های غربی کشور و نیز نیروی مقاومت بسیج و حوزه هنری و بسیاری نهادهای دیگر استانی از هر گوشه ایران.

حرکت به سوی آینده

زائر که باشی شاید فرصت خواندن نباشد اما حتما فرصت دیدن و آشنا شدن با کتاب فراهم است. می‌شود برای گوشه‌ای از بقچه و توشه بازگشتت کتابی را در نظر بگیری و در تمام مرزهای خروجی کشورمان به سمت عراق، این روزها نمایشگاه‌های کتاب برگزار است که در آنها بیش از صد عنوان کتاب عاشورایی از نویسندگان مختلف توزیع می‌شود. یکی از کتاب‌هایی که برای زائران امسال در نظر گرفته شده، ده هزار جلد از کتاب «به صحرا شدم، عشق باریده بود» به قلم غلامعلی حدادعادل است. رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در این اثر، گزارشی از سفر معنوی و حال و هوای مسیر راهپیمایی و موکب‌ها و زائران ارائه می‌دهد و ضمن تحلیل این پدیده بزرگ سیاسی، دینی و اجتماعی می‌نویسد: «راهپیمایی اربعین تنها سفری در جغرافیا نیست، بلکه حرکتی در تاریخ است؛ آن هم نه به گذشته، بلکه به آینده. آنچه به این سفر جغرافیایی عمق و معنای تاریخی بخشیده، تحولی است که در بصیرت راهپیمایان پدید آمده است.» گفتنی است حداد عادل در سال 1396 سفری به نجف اشرف داشته و از آنجا با سیل عظیم راهپیمایان اربعین هم‌مسیر شده و شرح این سفر را در کتابی که نامش را از «تذکر‌ه الاولیاء» عطار نیشابوری وام گرفته، ارائه کرده است.

عاشورا بر صحنه

مثل هر زائر عاشقی، تماشاگر قصه عشق خواهی بود اگر با «روایت راهیان» همراه شوی. این سومین سالی است که همایش بین‌المللی تئاتر مردمی پیاده‌روی اربعین برگزار می‌شود، هم در ایران و هم در شهرهای مختلف عراق. از اواخر مهرماه هشت گروه در مرزهای شلمچه و چذابه به اجرای نمایش پرداختند و بعد از آن در بخش بین‌المللی نیز ۱۵ گروه عازم کربلای معلی شده و آنجا میزبان زائران هستند. نمایش‌ها به روایت‌ها و داستان‌های تاریخی و معاصر در رابطه با پیاده‌روی اربعین اختصاص دارد؛ وقایع تاریخی مربوط به محرم‌الحرام ۶۱ هجری، شخصیت امام حسین (ع) و یاران باوفایش، قیام عاشورا و مدافعان حرم، فرهنگ عاشورا و انقلاب اسلامی و در قالب‌های اجرایی موکبی (مسجدی)، خیابانی، تعزیه، نقالی، پرده خوانی و مقتل‌خوانی از جمله موضوعاتی است که نمایش‌ها را شکل داده‌اند. نمایش‌ها در خاک ایران و در مرزهای شلمچه و چذابه به دو زبان فارسی و عربی اجرا شده و در کشور عراق نمایش‌ها به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی، انگلیسی و اردو به صحنه می‌رود.

موکب، مهمان تازه معماری ایرانی

در کنار انواع برنامه‌های هنری، به موکب‌ها هم توجه شده است. دو سال است که مسابقه‌ای برای طراحی معماری موکب برگزار می‌شود و طراح‌ها و ایده‌های خلاقانه و کاربردی جمع‌آوری می‌شود و در اختیار متولیان برگزاری راهپیمایی بزرگ اربعین قرار می‌گیرد تا موکب‌ها هم تجلی این سفر باشکوه باشند.

مسابقه طراحی معماری موکب‌ها به مفاهیم فرهنگی قیام حسینی توجه کرده و شکل‌دهی به بستری برای شکل‌گیری سبک زندگی اسلامی را مد نظر داشته است؛ضمن این‌که موکب به عنوان یک بنای کاربردری باید جایی باشد برای ارائه خدمات بهتر و کامل‌تر به زائران پیاده و نیز کاربران موکب‌ها.

در معماری موکب‌ها لازم است مثل هر بنای دیگری به شرایط اقلیمی و ارتباط بنا با طبیعت توجه شود. طراحی فضاهای چند عملکردی، شناخت بهتر آداب و شرایط پیاده‌روی برای زیارت و فعالیت مطلوب موکب‌ها در ازدحام زائران نکاتی است که طراحی موکب اهمیت دارد و البته این‌که زیباترین صحنه‌ها در راهپیمایی اربعین خط افق صحرا و مشاهده زائران است که در طراحی موکب‌ها مورد تاکید قرار گرفته است. شاید در روزگاری نه چندان دور موکب‌ها به عنوان بناهای نمادین ماندگار شوند و در کنار معماری مساجد، کاروانسراها، خانه‌ها و بازارها به بخشی از تاریخ بلند معماری ایران پیوند بخورند.

روایت به هر زبان

لختی ایستادن و تماشا کردن کافی است که با دم راویان و نقالان از آنجا که هستی و ایستاده‌ای دور شوی و به محرم سال 61 سفر کنی. چند سالی است که راویان اربعین در مرزهای خروبی کشور برای زائران هنرنمایی می‌کنند و امسال 46 راوی از راویان بعثه مقام معظم رهبری از شهر قم به کاظمین، نجف، سامرا، کوفه و کربلا سفر کرده‌اند تا روایتگر وقایع عاشورا باشند. آنها به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی و اردو برنامه‌های روایتگری را اجرا می‌کنند و تا امروز بیش از 500 اجرا داشته‌اند. موکب خدام العباس نیز روایتگری واقعه عاشورا را برای مهمانانش تدارک دیده و توقفگاهی بوده برای بسیاری از زائران حسینی.

تعزیه‌خوانان و نقالان پیشکسوت و برجسته از جمله هنرمندان کانون کهربای تعزیه فرهنگسرای اخلاق و پیشکسوتانی چون مجید خسروآبادی، کاظم جده‌خواه، رضا علی‌محمدی، سید مجتبی حسینی، میلاد نقد علی‌نیا، علی سلطانیان، مرتضی ایوبی و هادی آقایی برای راهپیمایان شبیه‌خوانی کرده‌اند. آنها در مرز مهران هر صبح و عصر مجالس تعزیه خوانی شهادت حضرت مسلم‌
ابن عقیل(ع)، شهادت حضرت علی اکبر (ع)، شهادت حضرت قاسم‌ابن الحسن (ع)، شهادت حضرت ابوالفضل(ع)، شهادت حر ریاحی و شهادت حضرت سیدالشهدا را به نمایش می‌گذارند.

نمایشگاه به‌علاوه کارگاه

هر لحظه از سفر فرصت تماشا است اگر اهل دل باشی و البته امسال بهانه‌ای به دست می‌دهد برای آفرینش هنری. در مسیر زائران نه فقط نمایشگاه که کارگاه هنرهای تجسمی برپا شده و جمعی از هنرمندان پیشکسوت این حوزه، میزبان زائران هستند و نیز همسفر آنها. کاظم چلیپا، علی وزیریان، سیدحمید شریفی ‌آل‌هاشم، ناصر سیفی، علی اسلامی‌مقدم، علیرضا پوراکبری و حسین یوزباشی از جمله این هنرمندان هستند که با حضور در نقاط مرزی چذابه، مهران، شلمچه و شهر کربلا کارگاه‌های خلق اثر برپا کرده‌اند.

کارگاه‌های نقاشی در مرز مهران و شلمچه برگزار شده و قرار است در نجف اشرف کارگاه دیگری برگزار شود و نیز در کربلای معلی. به اعتقاد چلیپا این فعالیت هنری برای اولین بار و در این مکان و فضا اتفاق افتاده و به عنوان یک اتفاق هنری تاثیرگذار برای نسل آینده معنا خواهد شد. قرار است آثار تولید شده توسط زائران در کارگاه‌های هنری به موزه سید‌الشهدا هدیه شود. گویا استقبال زائران از این برنامه‌ها بسیار خوب بوده و علاقه مندان به کارگاه‌ها می‌روند و تلاش می‌کنند دریافت‌هایشان را از اربعین و پیام حرکت انقلابی حضرت اباعبدا... روی تابلو بیاورند و به نمایش بگذارند. همزمان در سه مرز مهران، شلمچه و چذابه نمایشگاهی با موضوع استکبارستیزی برپا شده که این نمایشگاه هم با استقبال زائران مواجه شده و چه بسا همین نمایشگاه‌ها و کارگاه‌ها بهانه‌ای باشد برای یک جشنواره یا رویداد عظیم هنری با ابعاد بسیار گسترده.

به وقت زیارت

چندی است که در مرزهای خروجی کشور سینما سیار کارش را آغاز کرده؛ از همان روزهای اولی که زائران راهی سفر شده‌اند. دو فیلم سینمایی «تنگه ابوقریب» و «به وقت شام» در سه مرزِ مهران، شلمچه و چذابه و در دو نوبت ساعت ۱۹ و ۲۱ برای زائران نمایش داده شده و بدون تردید انتخاب این دو فیلم برای بدرقه زائران را می‌توان فهمید که یکی درباره زندگی شهدای دفاع مقدس و دیگری درباره شهدای مدافع حرم.

سینما سیار به کارش ادامه می‌دهد و تا هشتم آبان 72 اکران مردمی خواهد داشت اما امسال در پایانه مرزی مهران نیز سینما اربعین افتتاح شده و برای اجرای برنامه‌ «سینما اربعین» سه دستگاه سینما سیار به همراه اپراتور و دو نفر از مسؤولان ثابت سینما سیار، به منطقه اعزام شده‌اند و اقدام به برپایی چادرهایی با ظرفیت ۳۰۰ نفر کرده‌اند.