بی‌آبی در سرزمین شمالی

خشکسالی به شمال رسیده و برای سبزی این منطقه شاخ و شانه می‌کشد، خطر آنقدر جدی شده که جنگل‌های سرسبز شمال نیز نمی‌تواند تشنگی زمین را پنهان کند‌. یخچال‌های منطقه که منشا تامین آب رودخانه‌های این خطه بود بتدریج به دلیل گرمایش زمین در حال از دست رفتن است. رودها کم‌آب شده و چشمه‌های بعضی روستاها خشک شده است و آبرسانی با تانکر به این روستاها انجام می‌شود. کشاورزانی که کسب و کار خود را در خطر می‌بینند پمپ‌ها را به داخل تالاب و رودخانه می‌اندازند و بدون رعایت حقابه محیط زیست در رقابتی نابرابر حیات آبزیان را در معرض تهدید قرار می‌دهند.

از حال و روز استان‌های شمالی می‌توان به شرایط ناگوار تر استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان، خراسان‌جنوبی و ... پی برد.

شروع یک کوچ

روز به روز به جمعیت آواره‌های زیست‌محیطی اضافه می‌شود، اما کمتر مقام مسئولی حاضر است از این اعداد و ارقام حرف بزند. برای نمونه بین سال 90 تا 91 بیش از 35 هزار نفر از اهالی سیستان، خانه و کاشانه خود را پشت سر جا گذاشتند تا ‌مرگ هامون دامن زندگی آنها را نگیرد. باورش دشوار است اما تا چند سال پیش جمعیت گاوهای بومی سیستان حدود 90هزار برآورد می‌شد، اما اکنون در خوشبینانه‌ترین حالت کمتر از 30هزار راس‌شان‌ باقی مانده است جمعیت دام‌های سبک نیز از یک میلیون و 400هزار راس به جایی رسیده که به عدد 500هزار قد نمی‌دهد.

بنابراین برای هامون‌نشینانی که سال‌ها پیش فقط سالانه حدود 12هزار تن ماهی تالابشان برداشت می‌کردند با مرگ هامون چاره‌ای جز مهاجرت باقی نمی‌ماند‌.

خیلی از مسئولان تاکنون درباره آواره‌های زیست‌محیطی حرف زده‌اند برای نمونه عیسی کلانتری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بارها هشدار داده تا کمتر از 15 سال آینده ساکنان مناطقی مانند جنوب البرز تا آب‌های جنوبی و شرق زاگرس تا مرز‌های شرقی کشور، ‌ناچار به ترک دیار خود می‌شوند و نگران‌کننده‌تر این‌که جمعیت این افراد 50 میلیون نفر تخمین زده می‌شود.

زنگ خطر آواره‌های زیست‌محیطی مدت‌‌هاست به صدا درآمده اما به نظر می‌رسد گوش شنوایی وجود ندارد. این روزها اگر پای حاشیه‌نشینانی که اطراف کلانشهرها زندگی می‌کنند، بنشینید خواهید شنید بیشتر آنها کشاورز یا دامدارانی هستند که به خاطر خشکسالی ناچار به کوچ شده‌اند. آواره‌هایی که این روزها سودای این را دارند که به شمال کشور برسند.

‌منابع شمال نا محدود نیست

سیل مهاجرت به شهرهای شمال نیز هر روز به کاهش منابع آب دامن می‌زند. برخی از بومیان استان‌های شمالی می‌گویند تصور نامحدود بودن منابع در خطه سرسبز شمال مردم بومی را دچار مشکل کرده است.

مرتضی موسوی، مدیرکل حوضه آبریز خزر و ارومیه در گفت‌وگو با «جام‌جم» گرچه آمار دقیقی از چشمه‌های خشک شده در نوار شمالی کشور در اختیار ندارد اما عنوان می‌کند: شرایط اقلیمی در بخش‌های مختلف استان‌های شمالی متفاوت است. به‌عنوان مثال شهر لوشان در گیلان کاملا گرم و خشک و شرایط اقلیمی‌اش با شرایط سایر مناطق استان متفاوت است. از رودبار به پایین بارش‌ها زیاد می‌شود. بنابراین در قسمت خشک استان چشمه‌هایی داریم که کاملا خشک شده است و در مازندران هم وضعیت همین گونه است.

او ادامه می‌دهد: در استان‌های شمالی محدودیت‌هایی هم داریم و به لحاظ شیب منطقه، دچار چالش هستیم. فاصله بین کوه و دریا خیلی نزدیک است و امکان این‌که بشود در این منطقه سد احداث کرد تا از منابع آبی نابهنگام بیشتر بهره‌ برد، وجود ندارد.

به گفته موسوی، شرایط محیط زیست استان‌های شمالی اقتضا می‌کند ملاحظات زیست‌محیطی در این استان‌ها رعایت شود و در حال حاضر تالاب انزلی در گروه تالاب‌های پر خطر قرار گرفته است.

ظرفیت تکمیل است!

مدیرکل حوضه آبریز خزر و ارومیه بر این باور است که در شمال کشور از حداکثر ظرفیت اراضی برای کشاورزی استفاده می‌شود و امکان تولید تمام نیازهای ایران در این منطقه وجود ندارد. از سوی دیگر اعلام می‌کند: به دلیل کاهش بارش‌ها و منابع آب، امکان تامین آب برای کشت دوم در استان مازندران فراهم نیست.

آن طور که او توضیح می‌دهد، استان‌های شمالی نمی‌توانند جمعیت بیشتری را بپذیرند، زیرا حتی اگر بتوان آب شرب با کیفیت را که بزرگ‌ترین چالش استان‌های شمالی است، تامین کرد باز هم جمعیت نیازهای مختلفی دارد که تامین آن براحتی امکان‌پذیر نیست.

به همین دلیل کارشناسان تاکید می‌کنند باید براساس توان سرزمین و ظرفیت‌های آبی، توسعه جمعیت در مناطق مختلف در دستور کار قرار گیرد.‌

هرچند هنوز در شمال کشور جمعیت بیشتر از توان سرزمین ‌نشده است اما هرگونه تغییر مراکز جمعیتی در کشور و در شمال، باید با محور آب بررسی شود. بویژه در استان‌های شمالی باید به نحوی عمل کرد که آسیبی به جنگل‌ها و مراتع وارد نشود و این منطقه را به عنوان نگین زیست‌محیطی حفظ کرد.

احتضار تالاب‌های گیلان

تمام روستاهای بدون آب در مناطق خشک شمال مستقر نشده‌اند. گاهی این روستاها در دل جنگل هستند. مردم روستاهای شمال که چشمه‌هایشان خشک شده گاهی هم در بالادست سدها مستقرند اما آب کافی در اختیار ندارند. پروریج آباد یکی از این روستاهاست که چشمه‌هایش را بتدریج به دلیل بهره‌برداری بی‌رویه از جنگل‌ها از دست داده است و تا همین سال پیش هم نامش در فهرست طرح‌‌های نیمه‌تمام آبرسانی بود و مردم در انتظار تکمیل این طرح از سد پایین دست روستا بودند. آنها گاهی هم آب باران را برای تامین نیازهای بهداشتی خود جمع‌آوری می‌کنند. در چنین شرایطی بدون شک روستاییان برای تامین نیازهای کشاورزی به رودخانه‌ها و تالاب‌ها بیشتر فشار می‌آورند.

قربانعلی محمدپور، مدیرکل محیط زیست استان گیلان در گفت‌وگو با «جام‌جم» این نکته را تائید می‌کند.

او می‌گوید: همه تالاب‌های کشور امروز با مرگ دست و پنجه نرم می‌کنند و تالاب‌های گیلان از این قاعده مستثنا نیستند. به گفته محمدپور این روزها کشاورزان گیلانی برداشت خود را از آب‌بندان‌ها و تالاب‌ها افزایش داده‌اند. آب رودخانه‌ها هم وضعیت مناسبی ندارد. در حال حاضر تالاب‌های استان کاملا خشک نشده‌اند اما وضعیتشان مطلوب نیست. مثلا فقط 60درصد مساحت تالاب انزلی دارای آب است.

آن طور که محمدپور می‌گوید، تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی همچنین جمع نشدن آب پشت سدها از جمله سد منجیل، تاثیر زیادی روی تالاب‌ها گذاشته است و حیات زیستمندان ساکن این محیط‌های آبی را با مخاطره جدی روبه‌رو کرده است.

مدیرکل محیط زیست گیلان درباره وضعیت گونه‌های در معرض خطر انقراض تالاب‌های گیلان بیان می‌کند: درباره لاله مرداب اقدامات حفاظتی خوبی انجام شد. یکی از اولویت‌های اصلی استان بررسی وضعیت تالاب‌هاست به همین دلیل بررسی میزان حقابه تالاب‌ها و وضعیت گونه‌های در معرض خطر انقراض در دستور کار قرار دارد. مطالعات آن توسط جهاددانشگاهی پیگیری می‌شود و بودجه این مطالعه را محیط زیست گیلان تامین خواهد کرد.

گلستان بی‌آب

بی‌‌آبی در گلستان نیز برای زندگی خط و نشان می‌کشد، این استان نیز مقصد بسیاری از آواره‌های زیست‌محیطی است، اما شرایط تالاب‌های آن فاش می‌کند که این استان نیز با کمبود منابع آب رو‌به‌روست.

امیر عبدوس، مدیرکل محیط زیست استان گلستان به جام‌جم می‌گوید: تالاب آجی گل و آلماگل خشک است و اگر سیلابی که همه‌ساله در مرداد رخ می‌دهد اتفاق نیفتد‌، تالاب آلاگل هم خشک خواهد شد.

او ادامه می دهد: به دلیل کاهش بارش‌ در سال 95 و خشک بودن خاک، بارندگی سال 96 منجر به تولید رواناب نشد و آب‌های سطحی بشدت افت کرد. در سال 96 سیلابی که باعث پر شدن تالاب‌های استان بشود، رخ نداد. در اردیبهشت یک بار در حوضه اترک سیلاب داشتیم و به همین دلیل تالاب آلاگل آبگیری شد. عبدوس، خشک شدن خلیج گرگان را به افت سطح آب دریای خزر مرتبط می‌داند و درباره خطر انقراض زیستمندان تالابی در گلستان عنوان می‌کند: تالاب‌های گلستان میزبان گونه‌های مهاجر در معرض خطر انقراض هستند. اگر این تالاب‌ها خشک شوند تالاب گمیشان و نواحی ساحلی، پذیرای این پرندگان مهاجر خواهند بود.

با توجه به شرایط نامناسب منابع آب در شمال کشور و این‌که بسیاری سودای مهاجرت به شمال کشور را دارند، باید نسبت به بروز فاجعه‌ای در آینده نزدیک هشدار داد، زیرا با خالی از سکنه شدن استان‌هایی مرزی مانند سیستان و بلوچستان یا خراسان جنوبی امنیت ملی کشور به خطر می‌افتد. این درحالی است که سیل مهاجرت به استان‌های شمالی و مرکزی نیز به طور حتم به حاشیه‌نشینی دامن می‌زند و تبعات اجتماعی آن هزینه‌های بیشتری را به جامعه تحمیل می‌کند.

بنابراین مدیریت منابع آب باید اصلاح شود و با استفاده از دیپلماسی آب ‌حقابه‌های کشور را نیز تامین کرد.

لیلا مرگن

جامعه