چراغ گیشه تئاتر روشن می‌شود

شناخت عمیق مخاطب، محور اصلی تمام تلاش‌هایی است که به منظور داشتن تئاتر بهتر انجام می‌شود، به همین سبب برای داشتن تئاتر خوب باید به دنبال شناخت درست مخاطب بود. وقتی می‌گوییم تماشاگر در خلاقیت هنر تئاتر سهم بسزایی دارد این موضوع 2 سؤال را به همراه می‌آورد، یکی این‌که مخاطب چه سهمی‌ در هنر تئاتردارد؟ و دیگر این‌که هنرمند تئاتر سهم مخاطب را چگونه می‌پردازد؟

پاسخگویی به این سوال‌ها وقتی دشوارتر می‌شود که هر ساله در ساز و کار تئاتر کشور، تعدادی از نمایش‌ها هرگز به اجراهای عمومی‌ نمی‌رسند و رنگ صحنه و تماشاگر را به خود نمی‌بینند. این اتفاق تبدیل به یکی از موتیف‌های نظام تئاتر کشورمان شده است، تا جایی که سال‌هاست وقتی نمایشی در جشنواره اجرا می‌شود، کمتر منتظر اجرای عمومی‌ آن هستیم و فرآیندی منظم و قابل پیش‌بینی را برای آن قائل نیستیم.

این در حالی است که سال گذشته با بازسازی و افزایش سالن‌های نمایش در سطح کشور و اعمال نظرهای منظم‌تر دولت در فرآیند زمان‌بندی اجراها، نوید روزهای بهتری برای تئاتر کشور در سال 91 داده شد. نمایش‌هایی که امسال روی صحنه خواهند رفت نیز این نظریه را تایید می‌کند و چشم‌انداز روشنی را برای گیشه تئاتر سال 91 ترسیم می‌کنند. برخی از این تئاترها که هم‌اکنون در چرخه امور اداری اجرا قرار گرفته‌اند و از گزینه‌های قطعی 91 محسوب می‌شوند، نمایش‌های برجسته‌ای از جمله ویران، ریچارد سوم، ترکیب دو زمان، هتل پارادیزو، من ایرجم پسر فریدون یا سه قطره خون روی برف و... است که با مرور آنها می‌توانیم دورنمایی از تصویر کلی تئاتر در سال پیش‌ رو را ترسیم کنیم.

«عشق و عالیجناب» یکی از تئاترهای اقتباسی امسال است که متن آن بر اساس داستان بلند «دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد» اثر شهرام رحیمیان نوشته شده است و حسین پاکدل بخوبی توانسته در متن، تعارض بین زندگی شخصی و فعالیت سیاسی و رنج حاصل از این تعارض را به تصویر بکشد. این نمایش داستان فردی به نام محسن عالیجناب است، فردی از خانواده شازده‌های قاجاری و تحصیلکرده در فرنگ که پس از بازگشت از فرنگ با دختر عموی خود، ملکتاج، ازدواج می‌کند. او عاشقانه زنش را دوست ‌دارد و عوامل کودتای 28 مرداد با سوءاستفاده از عشق او به همسرش و تحت فشار قرار دادنش او را وادار می‌کند که به مصدق خیانت کند و... .

کاراکتر محسن (با بازی خوب بابک حمیدیان) در طول اجرا غرق توهم و رویای گذشته خود است و در این رویارویی با گذشته دچار تزلزل و ندامت می‌شود. او تا آنجا پیش می‌رود که همه عکس‌ها و خاطرات گذشته را پاره می‌کند و می‌سوزاند. داستان نمایش به وسیله روایت خاطرات کاراکتر محسن جلو می‌رود.

حسین پاکدل با میزانسن‌های دقیق و خوب خود روایت را بخوبی هدایت می‌کند. به نحوی که در صحنه‌هایی که رویای گذشته و زمان حال محسن در هم می‌آمیزد کارگردان کنترل کاملی بر آنها دارد و بخوبی تاثیرگذاری حسی مورد نظر را انتقال می‌دهد. استفاده مناسب از موسیقی نیز در این امر به یاری کارگردان آمده است.

باتوجه به موضوع و پرسوناژهای وسیع این نمایش، فروش خوبی برای آن پیش‌بینی می‌شود. البته همه این موارد به شرطی است که نظر حسین پاکدل درباره اعمال ممیزی‌های نمایش‌اش تغییر پیدا کند و این اثر ارزشمند به اجرای عمومی دربیاید. این نمایش که متن آن با نظر مثبت و متفق شورای نظارت بر نمایش تصویب شده و مجوز کتبی نمایشش برای جشنواره تئاتر فجر توسط رئیس مرکز هنرهای نمایشی صادر شده بود، برای اجرای عمومی با موانعی روبه‌رو شده و در دست بررسی است.

«ویران» تئاتر مستندی از گروه تئاتر «ئاماژه» درباره‌ زلزله‌ای در تهران است. به نظر می‌رسد این کار با فضای تازه‌ای که دارد، می‌تواند به خلاق‌تر شدن فضای تئاتر کشور کمک کند و به نوعی یکی از راه‌های برون‌رفت تئاتر از ورطه تکرار باشد.

فرم اجرای این نمایش به 2 قسمت اصلی تقسیم می‌شود. در یک قسمت بازیگران مصاحبه‌هایی که با مردم درباره زلزله شده است را بازی می‌کنند، در واقع آنها سعی می‌کنند حرف‌های مردم را به صورت مستند و دیالوگ‌وار به اجرا در بیاورند. در قسمت دیگر هم هر بازیگر درباره خودش و رابطه‌اش با بازیگری حرف می‌زند.

ویران در طول اجرا سعی دارد تماشاچی را به درون نمایش بکشاند و در این مسیر، مستند و واقعی بودن متن اجرا را به او یادآوری کند. ویران یک نمایش مستند تمام عیار است، نمایشی که می‌تواند جای کار بیشتری در فضای تئاتری کشور داشته باشد. فضایی که تنها مستلزم حمایت و مهیا شدن امکانات برای این‌گونه گروه‌هاست تا بتوانند کارهایی بهتر و پخته‌تر ارائه کنند.

تئاتر تجربی یکی از گرایش‌های جذاب تئاتر ایران است. «ریچارد سوم» جدیدترین تئاتر تجربی منطقی است که آتیلا پسیانی آن را کارگردانی کرده است. متن این نمایش را محمد چرمشیر بر اساس نمایشنامه ریچارد سوم شکسپیر نوشته و او در این اثر نگاه جدیدی به نمایشنامه شکسپیر داشته و تا حدودی از درونمایه آن وام گرفته است. در واقع چرمشیر درصدد برداشتی جدید از اثر شکسپیر در قالب مفاهیم شخصی خود است.

ریچارد این نمایش، فردی است که با کشتار برای خودش یک پادشاهی راه می‌اندازد و هر مشکل و مخالفتی را با خشونت حل می‌کند. ریچارد سوم هم از آن دست کارهایی است که برای قضاوت درباره آن باید بیش از هر چیز منتظر اجرای عمومی و واکنش مخاطبان بود و دید که آیا بعد از اجرا در ذهن مخاطب می‌ماند و او را به تفکر وا می‌دارد یا خیر؟ گروه تئاتر «بازی» با اجراهای تجربی خود و زحماتی که طی چند سال گذشته در این زمینه کشیده‌اند، نقش موثری در گسترش و پیشرفت این گونه هنری در فضای تئاتری کشور داشته‌اند و بی‌شک ریچارد سوم یکی از بهترین آثار آنها خواهد بود.

هرساله نمایش‌های خارجی یکی از دغدغه‌های اصلی دوستداران هنر تئاتر است. نمایش‌هایی که به جز اکران‌های جشنواره‌ای، دانشگاهی و خصوصی، کمتر فضایی را برای اجراهای گسترده پیدا می‌کنند، اما امسال نمایش‌هایی همچون ترکیب دو زمان، هتل پارادیزو و بیست هزار فرسنگ زیر دریا جزو گزینه‌های اجرای عمومی سال 91 قرار گرفته‌اند.

«ترکیب دو زمان»، کاری از گروه bpzoom کشور فرانسه است. این تئاتر اجرایی 2 نفره است که در تمام طول اجرا خنده را روی لبان تماشاگران نگه می‌دارد. اجرایی که عبارت است از یک ساعت و نیم شیرین‌کاری‌های 2 بازیگر؛ شیرین‌کاری‌هایی که ممکن است خنده‌دار باشند و تماشاچی را بخندانند، اما در نهایت هیچ‌گونه مفهوم یا حرف خاصی از آنها به دست نمی‌آید تا آنجا که حتی نمی‌توان نقدی بر آن وارد کرد. هتل پارادیزو هم نمایشی از کشور آلمان است که استواری آن بر فرم است. نوعی از اجرا که این روزها کمتر در کشور خودمان وجود دارد. هتل پارادیزو نمایشی است بی‌کلام که 4 بازیگر آن با استفاده از ماسک‌های مختلف در قالب شخصیت‌های متفاوت به ایفای نقش می‌پردازند.

نمایش، قصه سرراستی دارد و در هتلی می‌گذرد که از سوی یک خانواده اداره می‌شود. در واقع شاید بتوان گفت، مفهوم اصلی داستان یک نوع ادای دین به عبارت «گذشته‌ها همیشه بهتر بودن» است.

هتل پارادیزو طنز تلخی است که از بین رفتن خوبی‌ها با گذشت زمان را به تصویر می‌کشد، اما به یمن اجرای فوق‌العاده و کمدی‌های موقعیت بی‌نظیر حتی ذره‌ای از این تلخی به صورت مستقیم بر مخاطب نمی‌نشیند و همین موضوع راه را برای اجرای عمومی آن باز می‌کند. مخاطب که در تمام مدت اجرا لحظه‌ای از نمایش جدا نمی‌شود و گام به گام با آن جلو می‌آید و این خود موفقیت یک نمایش بی‌کلام است که برای مخاطبانی از یک فرهنگ دیگر اجرا می‌شود و با آنها ارتباط خوبی برقرار می‌کند. عوامل هتل پارادیزو بخوبی توانسته‌اند زبانی پیدا کنند که مخاطب فارغ از زمینه فرهنگی‌اش بتواند با آن ارتباط برقرار کند.

شخصیت‌پردازی‌های مالیخولیایی یکی از گونه‌های روایتی جذاب در دهه‌های اخیر تئاتر مدرن کشور است. احتمالا همه داستان «فریدون و سه پسرش، سلم، تور و ایرج» را در شاهنامه فردوسی شنیده‌اید. فریدون شاه جهان هنگام پیری دنیا را بین 3 فرزند خود تقسیم می‌کند، اما سلم و تور از این تقسیم رضایت ندارند ناجوانمردانه ایرج برادر کوچک‌تر خود را به قتل می‌رسانند و... . نمایش «سه قطره خون روی برف» بازخوانی جدیدی از این قصه کهن است با همان شخصیت‌پردازی مالیخولیایی تاثیرگذار، داستانی که هرچه جلوتر می‌رود و زمان می‌گذرد روایت منظم‌تری پیدا می‌کند. «من ایرجم پسر فریدون یا سه قطره خون روی برف»، رویکردی است با نگاهی متفاوت به یک تراژدی ایرانی که درونمایه اصلی آن حسرت پدری است که پسر کوچک‌ترش را بیشتر دوست داشته است. قطعا این گروه مشهدی در تجربه این نوع از نمایش مدرن جای کار بسیار زیادی برای بهتر کردن اجرایشان دارند، البته این امر در سایه توجه بیشتر به تئاتر شهرستان و فضاسازی برای آن ممکن مسیر شده و بسیاری از کمبودها در اجرای عمومی این نمایش برطرف خواهد شد.

آنچه خواندیم مروری بر مهم‌ترین گزینه‌های نمایش در سال آینده است که در کنار مجموع نمایش‌های تولید‌شده در سال گذشته، دورنمای روشنی برای صحنه‌های تئاتر در سال 91 ترسیم کرده و با اجرای عمومی نمایش‌هایی از این دست گیشه پررونقی برای تئاتر امسال پیش‌بینی می‌شود.