این فصل را با من بخوان...

اگرچه زمزمه این زایش، حدود چند ماه پیش از برگزاری نخستین دوره‌اش از زبان محمدحسین صفارهرندی (وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی) شنیده شد و بعدها پیگیری و پافشاری علیرضا قزوه که در آن روزگار مسوولیت شورای شعر و ترانه معاونت هنری وزارت ارشاد را بر عهده داشت منجر شد تا آقای وزیر به قولی که برای تکریم و تجلیل شعر و شاعران داده بود وفا کند و به این ترتیب و به تعبیر استاد علی معلم دامغانی «سال‌های بیداری» برای شعر و شاعری آغاز شود.

نخستین دوره این جشنواره با یک خرد جمعی و با اهدای 10سرو بلورین به شاعران برتر برگزار شد و البته در کنار آن تقدیر از شاعران برگزیده هر استان نیز وجود داشت که باعث شد جریان شعری در تمام کشور ایجاد شود. یکی از سنت‌هایی که از همان آغاز نخستین دوره مورد توجه قرار گرفت و تا سه چهار دوره نیز حفظ شد برپایی مراسم افتتاحیه در شهر مقدس مشهد و زیر سایه خورشیدی حضرت ثامن‌الائمه بود و به نوعی بنای شعر فجر از همان ابتدا بر تمرکززدایی گذاشته شد، هرچند این نگاه متفاوت در دوره‌های گذشته شکلی تزئینی و تشریفاتی به خود گرفت. اما آیین گشایش اولین جشنواره بین‌المللی شعر فجر 17 بهمن 1385 با حضور جمعی از شاعران و اهل قلم در مجتمع فرهنگی مشهد مقدس برگزار شد. محمدحسین صفارهرندی هم در این مراسم حضور داشت تا حمایت کامل خود را از این نوزاد تازه به دنیا آمده نشان دهد.

صفارهرندی در مشهد گفت: شعر دستمایه سایر هنرهاست و آیین‌‌های نمایشی، موسیقی و... وامدار آن است و ادبیات نیز آن‌گاه که به زبان شعر جلوه می‌کند تاثیر‌گذاری بیشتری دارد. او با اشاره به تاثیر و جایگاه شعر در شعارهای انقلاب و پس از آن اظهار کرد: اشعار استفاده شده در راهپیمایی‌های مردم، نقطه عطفی در این خیزش ملی و دینی بود.

صفارهرندی با بیان این‌که سروده‌های انقلابی خود یک فصل از انقلاب بود، افزود: اگر شعر نبود دفتر احساس و معرفت بسته بود و در برخی مواقع خیزش‌ها و اتفاقات خوب برای یک ملت فصلی است که از یک بیت شعر سرچشمه گرفته است.

اما محمدجواد مهدی‌زاده، استاندار خراسان رضوی هم در آن روزگار و در مراسم افتاحیه سخنان جالبی گفت و شعر را تنها هنری دانست که بیشترین تاثیر را در انتقال روح مقاومت به یک ملت دارد. وی همچنین از شاعران به عنوان کسانی یاد کرد که می‌توانند یک ملت را به سوی آینده‌ای روشن رهنمون سازند.

پایه‌گذار و دبیر نخستین دوره یعنی علیرضا قزوه هم در پایان جشنواره و به عنوان جمع‌بندی به نکاتی اشاره کرد که برخی از آن قابل توجه است: ما قدم بسیار مثبتی در جهت نزدیک کردن شاعران به هم برداشتیم ؛ در بین هنرها عمیق‌ترین شکاف بین شاعران دولتی و غیردولتی در شعر وجود دارد.

قزوه در بخش دیگری از سخنانش در آن روزگار گفت: ما در جشنواره شعر فجر (نخستین دوره) نام هیچ شاعری را حذف نکردیم تنها یک اسم حذف شد و آن هم خود من بودم.

او در گفت‌وگوهایی که بعد از پایان نخستین دوره شعر فجر انجام داد، همچنین گفت: انصافا این که وزارت ارشاد، آقای صفار ـ که این همه انگشت‌های اتهام و ملامت به سوی آن دراز است و متهم به برخورد ایدئولوژیک است ـ بیاید و جشنواره بین‌المللی شعر برگزار کند، هنری که بیشترین احساس خطر از طرف آن است، بعد در این جشنواره جایزه شاعر ملی به اخوان تعلق گیرد و جایزه بهترین شاعر کلاسیک به حسین منزوی تعلق بگیرد و جایزه تصنیف به بیژن ترقی این کار کمی نبود و من از تمام آبرو و توانم مایه گذاشتم که همین اتفاقات به چشم خیلی‌ها نیامد و امیدوارم سال‌های بعد باز هم بشود با سعه‌صدر بیشتری برخورد کرد تا آن آرمان ما که شکستن دیوارهای موهوم بین شاعران این مملکت است محقق شود.

البته این امیدواری که قزوه در پایان دوره اول اعلام کرد با خروجش از وزارت ارشاد و همچنین استعفای عبدالجبار کاکایی، محمد علی بهمنی و اهورا ایمان از شورای شعر معاونت هنری وزارت ارشاد و اختلافی که به وجود آمد، مثمر ثمر واقع نشد و جشنواره به سمتی رفت که نخستین دوره آن آخرین دوره‌اش نیز بشود که در آخرین دقایق همت تعدادی دیگر از شاعران و حمایت صفارهرندی و از همه مهم‌تر استقبال و حمایت همه‌جانبه محسن پرویز معاون وقت امور فرهنگی وزارت ارشاد که خود پیش از مدیر فرهنگی بودن اهل قلم و از خانواده بزرگ فرهنگ و هنر است باعث شد تا جشنواره شعر فجر از معاونت هنری به معاونت فرهنگی اسباب‌کشی کند و این نقل مکان آغاز یک دوره جدید برای شاعران بود؛ دوره‌ای که از نظر اختصاص بودجه و توجه به شاعران و حجم بالای فعالیت‌های فرهنگی اگر نگوییم بی‌سابقه حداقل کم‌سابقه بود.

با اسباب‌کشی شعر و شاعران از معاونت هنری و کوچ آنها به معاونت فرهنگی جمعی متشکل از شاعرانی چون علی معلم، علی موسوی‌گرمارودی، محمود اکرامی‌فر، ساعد باقری، حسین اسرافیلی، جواد محقق، پرویز بیگی‌حبیب‌آبادی، فاضل نظری، مرتضی امیری اسفندقه، دکتر محمدرضا ترکی و موسی بیدج به همراه برخی مسوولان و مدیران ارشاد مجموعه‌ای را با عنوان شورای سیاستگذاری جشنواره شعر فجر تشکیل دادند؛ شورایی که سکه دومین جشنواره شعر فجر را به نام محمود اکرامی‌فر ضرب کرد؛ شاعری که مثنوی‌هایش بسیار خاطره‌انگیز است:

بغض چندین ساله ما باز شد / یا علی گفتیم و عشق آغاز شد

جشنواره دوم شعر فجر دقیقا ادامه مسیر و هدفی بود که مسوولان و همچنین قزوه وعده‌اش را داده بود و حضور جریان‌های مختلف ادبی در دوره دوم بسیار فراگیر و چشمگیر بود و نام‌هایی چون احمدرضا احمدی، مفتون امینی و م. موید نیز در جمع برگزیدگان قرار گرفتند تا جشن فجری شعر حال و هوای ویژه‌ای بگیرد.

بخش بین‌الملل جشنواره هم در دوره دوم با مسوولیت دکتر عباسعلی وفایی سر و سامان بهتری گرفت و 15 شاعر از افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، پاکستان و هند در مراسم اختتامیه دومین جشنواره شعر فجر حضور داشتند و به شعرخوانی و تعامل پرداختند که از جمله آنها می‌توان به شاعران صاحب‌نامی چون عبدالله سبحان و دکتر جعفر خال مومن‌اف از کشور ازبکستان و پرتو نادری مظفری از افغانستان اشاره کرد.

گشایش دومین دوره جشنواره شعر فجر همچون سال نخست در مشهد مقدس بود و شعرخوانی شاعران نامدار کشور باعث شده بود تا بسیاری از مردم و علاقه‌مندان به شعر و ادبیات ایستاده در سالن مجتمع فرهنگی هنری کوثر مشهد شعرخوانی شاعران بزرگ معاصر را پیگیری کنند.

اما آیین اختتامیه دوره دوم روز پنجشنبه 2 اسفند در تالار وحدت تهران برپا شد و وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در این مراسم خبر از دائمی شدن دبیرخانه شعر فجر داد.

محمود اکرامی‌فر، دبیر جشنواره هم مانند قزوه پس از پایان دومین جشنواره شعر فجر آرزوها و اظهار امیدواری‌هایی کرد، آرزوهایی برای خارج شدن از مسیر تشریفاتی جشنواره و رقابتی شدن آن: «ما 2 دیدگاه و 2 تعریف از رقابت داریم؛ یکی رقابت آشکار که رقابت در یک مقطع زمانی خاص است مثل این که فراخوان دهیم که این اتفاق در بخش جوان امسال رخ داد و امیدواریم سال آینده صد در صد به این رقابتی شدن برسیم و همه بخش‌ها رقابتی شود، نوع دیگر رقابت هم توجه به پیشینه و کارنامه ادبی و شعری افراد است...»

جشنواره دوم فجر با این امیدواری که دبیرش مطرح کرد و همچنین وعده‌ای که آقای وزیر برای تشکیل دبیرخانه دائمی داد به پایان رسید.

وعده آقای وزیر نه تنها در دوره سوم محقق نشد بلکه تا امروز هم چیزی به نام دبیرخانه دائمی شعر فجر که پویا و فعال باشد وجود خارجی ندارد. در نهایت دوره سوم جشنواره هم با ورود استاد علی معلم‌دامغانی به عنوان دبیر آغاز به کار کرد؛ شاعر مثنوی‌های فخیم و استوار انقلاب:

این فصل را با من بخوان باقی فسانه است

این فصل را بسیار خواندم، عاشقانه است

نام بزرگ معلم برای شعر فجر باعث شد تا بسیاری از نقاط ضعف ساختاری این جشنواره نادیده گرفته شود.

در این دوره از جشنواره بود که معلم برای نخستین بار ترکیب سال‌های بیداری را برای شعر فجر بر سر زبان‌ها انداخت و این ترکیب همانند بسیاری از شعرهایش در ذهن مخاطبان ادبیات باقی ماند. در این دوره محسن پرویز بر ضرورت حمایت از شاعران جوان و فراهم کردن امکانات برای چاپ حداقل یکی از آثار آنها در جشنواره سوم تاکید کرد و گفت: طبیعتا با نگاه اقتصادی شاید برای یک ناشر چاپ اثری از یک شاعر ناشناس مورد استقبال قرار نگیرد، اما اینجا تسهیلاتی در نظر گرفته و از برگزیدگان خواسته شد آثارشان را ارسال کنند و بعد از کارشناسی امکانی فراهم شد که یکی از آثار آنها منتشر شود. این توجه به جوانان که در صحبت‌های مسوولان جشنواره مطرح می‌شد به گونه‌ای در جشنواره سوم نیز مورد دقت قرار گرفت و امور علمی و تا حدودی اجرایی سومین دوره شعر فجر به شاعر جوان روزگارمان فاضل نظری سپرده شد. جشنواره سوم شعر فجر از نظر «فجر» بودن تقریبا کامل‌ترین دوره بود و شاید بتوان گفت یک تجلیل فراگیر و نه چندان حساب شده از ادبیات انقلاب اسلامی بود و بیش از 100 شاعر توسط این جشنواره بی‌آن‌که متر و معیاری اعلام کنند مورد تقدیر قرار گرفتند.

دوره چهارم جشنواره بین‌المللی شعر فجر با دبیری علی موسوی‌گرمارودی حال و هوای دیگری داشت. در این دوره مرتضی امیری‌اسفندقه مسوولیت علمی جشنواره را به عهده گرفت و مصطفی امیدی هم به همراه مجموعه‌ای از همکاران خانه کتاب در حوزه اجرایی، جشنواره‌ای آبرومند و متفاوت را رقم زدند. در دوره چهارم بوشهر، پایتخت انرژی ایران، سرزمین نخل و شرجی و دیار دلواری‌ها و آتشی‌ها میزبان مراسم افتتاحیه چهارمین جشنواره بین‌المللی شعر فجر بود. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همراه جمعی از اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی و اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی از مهمانان مراسم پایانی شعر فجر بودند که نماد این جشنواره یعنی سرو بلورین را همراه 14 سکه بهار آزادی به رتبه‌های نخست این جشنواره اهدا کردند.

پرویز بیگی‌حبیب‌آبادی، پنجمین دبیر جشنواره شعر فجر بود؛ جشنواره‌ای که پس از کسب تجربه‌ای 4 ساله در فضایی آرام برگزارشد. اختتامیه جشنواره پنجم شعر فجر هم دهم اسفند‌ با سخنرانی رئیس‌جمهور در تالار وحدت برگزار شد. همچنین مشفق کاشانی و علی معلم‌دامغانی در این مراسم شعرخوانی کردند و علی معلم که ریاست فرهنگستان هنر را بر عهده دارد، گفت که از دنیای شعر خداحافظی می‌کند اما در عرصه‌های دیگر حضور خواهد داشت. در پایان مراسم، برگزیدگان جوایزشان را با حضور محمود احمدی‌نژاد ـ رئیس‌جمهور ـ دریافت کردند و اهالی شعر چشم به دوره دیگری دوختند که حالا به 6سالگی می‌رسید.