استقرار پایه‌های الگو

بنابراین آنچه در این مباحث و از این به بعد باید دنبال شود تلاش برای ساخت جامعه الگو، در قسمت‌هایی که شروع نشده و تکمیل ساخت در مواردی که آغاز شده و اصلاح روندها و طراحی‌ها در بخش‌هایی است که یا تجربه نشان داده است واقع‌بینانه نبوده یا اگر واقع‌بینانه بوده متناسب با امکانات نبوده است یا احتمالا تحت‌الشعاع تلقی سازندگان جامعه الگو (جامعه قانون اساسی)‌ از الگوهای پیرامونی و جهانی، دستخوش تغییرات ماهوی و ساختاری شده است.

هر چند تحقق منویات جامعه الگو، زمانمند بوده و به دوران طولانی احتیاج دارد، لیکن از آنجا که تغییرات و تحولات بلندمدت، عمدتا در ادواری از زمان‌های کوتاه عملیاتی می‌شوند لذا باید از اصول قانون اساسی قسمت‌ها و بخش‌هایی که اگر عملیاتی شوند، به مثابه لوکوموتیو قطاری خواهند بود که بقیه واگن‌ها (بقیه اصول قانون اساسی)‌ را به دنبال خود خواهند کشید، انتخاب نموده و برای احداث و نهادی کردن آنها در جامعه، همه اهتمام و امکانات محدود و اهداف بلندمدت جامعه را به کار گرفت. ما می‌توانیم از کنار هم دیدن اصولی از قانون اساسی، محورهایی را استخراج و به معرفی آنها برای در اولویت ساخت قرار گرفتن، بپردازیم. این محورها می‌توانند به منزله پایه‌ها و عمودهای اصلی در ساختمان‌های فیزیکی تلقی شوند که بر مبانی محکمی استوار می‌شوند و سپس بقیه اجزا و قسمت‌های ساختمان، متکی و مبتنی به آنها برپا می‌گردد. از این‌روی تشخیص درست محور و پایه بودن آنها برای جامعه الگو، مسأله مهمی است.

نکته‌ای که در این قیاس باید مورد عنایت واقع شود آن است که محورها و پایه‌های بنیادین و اصلی مورد نیاز برای ساختن جامعه الگو، برخلاف پایه‌ها و شمع‌های ساختمان‌های فیزیکی، خود باید برای بوجود آمدن و تولیدشدن مشمول گذار زمان ‌باشند و به عبارت دیگر، بعضا، چندان آماده نیستند و این همان نکته‌ای است که از آن غفلت می‌شود.

به عنوان مثال کسانی فکر می‌کنند که به صرف تاسیس مجلس، امکان قانونگذاری مناسب و دفاع از حقوق ملت فراهم می‌شود، لیکن اگر جامعه‌ای که بنا دارد نمایندگان مجلس را برگزیند از آمادگی‌های اولیه و لازم برای این گزینش برخوردار نباشد و کسانی هم که داوطلب حضور در مجلس می‌شوند خود به ساز وکار قانونگذاری و مفهوم تفکیک قوا واقف نباشند. در آن صورت ممکن است مجلسی پا بگیرد که به دلیل عدم توانایی به داشتن کارکردی که از مجالس انتظار می‌رود، نتواند نقش وضع قوانین واقع‌بینانه، قابل اجرا، مفید و متحول‌کننده اوضاع کشور و در عین حال حافظ حقوق ملت را ایفا نماید. از این جهت است که باید هم محورها و مولفه‌های پایه‌ای قانون اساسی شناسایی و هم نسبت به تدارک مناسب آنها طی زمان اقدام شود تا ارکان ایجاد جامعه الگو، زمینه‌سازی شود و پایه‌های آن مستقر گردد.

دکتر حسن سبحانی