جایگاه عراق جدید در‌ دیپلماسی ایرانی

شتاب تحولات و پیچیدگی مسائل به اندازه‌ای است که در پاره‌ای از مواقع تصمیم‌سازان دستگاه‌های دیپلماسی کشورها را دچار سردرگمی می‌کند و اگر این دستگاه‌ها فهم درستی از ساختارها نداشته باشند می‌تواند پیامدهای ناگواری که براساس اجرای سیاست‌های اشتباه است، به همراه آورد.

سرنگونی رژیم بعث در عراق و بروز تحولات جدید که منجر به تغییر ماهیت و ویژگی‌های جدید در ساخت قدرت و سیاست عراق گردید را می‌توان نقطه عطفی در روابط ایران و عراق معرفی کرد. می‌توان گفت برای اولین بار تاکید بر اشتراکات و زمینه‌های فرصت‌سازی در کنار چالش‌های موجود معیار برقراری و تحکیم روابط تهران ـ بغداد شده است. اهمیت عراق جدید در حوزه دیپلماسی ایران و شکل‌گیری یک سری متغیرها مانند ورود و تقویت عنصر شیعی در ساخت قدرت و حکومت عراق، روند حرکت عراق را از یک دشمن استراتژیک به یک دوست و همکار منطقه‌ای فراهم آورد. تعادل در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران با جهان عرب، ورود قدرت‌های فرامنطقه‌ای در معادلات خاورمیانه از طریق اشغال عراق، رقابت‌های پنهان و آشکار در میدان عراق امروز و منافع مشترک همه از عواملی هستند که اهمیت عراق جدید را برای ایران صد چندان کرده است.

ایران از عراق با ثبات به همراه استقرار دموکراسی بومی با خاصیت‌های ملی و مذهبی این کشور حمایت می‌کند و معتقد است که تا خروج کامل نیروهای خارجی و حق تعیین سرنوشت عراق به دست عراقی‌ها انجام نپذیرد، عراق با موانع و چالش‌های بیشماری روبه‌رو خواهد بود .

همه کشورهای منطقه و قدرت‌های فرامنطقه‌ای در شرایط موجود به دقت تحولات و مسیر دولت‌سازی، ساخت قدرت و تثبیت حاکمیت سیاسی در عراق را دنبال و از راه کانال‌های خود به تامین منافع مشروع و غیرمشروع مشغول هستند که طبیعی است ایران یکی از این بازیگران است که مواضع خود را آشکارا اعلام نموده و منافع خود را با منافع عراق جدید همسو کرده است به طوری که بیشترین حمایت را از دموکراسی واقعی براساس آموزه‌های تکثرگرا از عراق می‌نماید. فارغ از دشمنی‌ها و تقابل سیاسی اگر به درستی نقش بازیگران منطقه‌ای در میدان عراق را بررسی کنیم تهران نمره قبولی را از اکثریت مردم عراق خواهد گرفت.

تردیدی نیست که عراق امروز بدست قدرت‌های فرامنطقه‌ای و چند بازیگر منطقه‌ای به میدان چالش، رقابت و منازعات مبدل گشته و همه سعی می‌کنند که بازنده صحنه نباشند. ایران به‌عنوان مهم‌ترین همسایه عراق تاکنون اقدامات فراوانی در مسیر دولت‌سازی و برگشت ثبات به عراق جدید، نموده است و سعی می‌کند که عراق را از میدان رقابت‌ها و منازعات منطقه‌ای و بین‌المللی به صحنه حاکمیت قانون مردم عراق تبدیل کند که متاسفانه تاکنون بدلیل تقابل آمریکا و برخی از کشور‌های عربی با ایران شرایط ایده‌آل به‌دست نیامده است.

تلاش برای به قدرت رسیدن عوامل نامطلوب و دشمنان جمهوری اسلامی ایران در عراق و خذف و کنترل عوامل مطلوب، ایران را خود به خود وارد میدان رقابت‌ها می‌کند و طبیعی است همان طور که دیگران در پی تامین منافع خود هستند ایران هم منافع مشروع خود را تامین کند و این اقدامات براساس معیار‌های روابط بین‌الملل و حقوق بین‌الملل دردنیای ژئو پولتیک امروز امری قانونی و منطقی شمرده می‌شود.

سیاست خارجی ایران برخاسته از اصول و مبانی ثابتی است که با توجه به مقتضیات و شرایط جهانی، تاکتیک‌های لازم برای رسیدن به اهداف پیش‌بینی شده در راستای منافع ملی اتخاذ می‌شود. فرق بین مداخله در امور کشوری با تامین منافع مشروع در روابط بین‌الملل کشورها بسیار آشکار است. جمهوری اسلامی ایران مانند کشورهای تاثیرگذار دیگر منافع استراتژیک در عراق دارد و در حوزه‌هایی چون امنیت، اقتصاد، فرهنگ و... هر دو کشور دارای اشتراکات و منافع فراوانی هستند به‌طوری که می‌توان گفت در بخش‌های فوق این دو کشور تا ابد به هم وابسته هستند و اگر همکاری بین این دو کشور نباشد معضلات بزرگی به‌وجود می‌آید.

سرنگونی رژیم بعث زمینه حضور شیعیان و خروج از انزوای آنها را فراهم کرد. تعدادی از رهبران و فعالان مخالف دیکتاتوری صدام که در ایران زندگی می‌کردند به کشورشان بازگشتند تا در حق تعیین سرنوشت خود دخیل باشند. تحولات بعد از اشغال و تمرکز مقاومت مسلحانه در مناطق سنی‌نشین و آرامش در مناطق جنوبی عراق و تدبیر و مصلحت‌اندیشی رهبران و گروه‌های شیعی در عراق موجب شد تا برخی از کشورهای سنی، قدرت گرفتن شیعیان را خطرناک تلقی کنند و آن را به مثابه پیروزی ایران در جنگ عراق ببینند.

برخی کشورهای عربی آشکارا ایران را متهم به دخالت در امور عراق کرده، در حالی که خود آنها بیشترین حمایت و پشتیبانی را از گروه‌های رادیکال و تروریستی می‌کنند. روز به روز که می‌گذرد ایران نگاه ویژه به مسائل سیاسی و تحولات عراق می‌کند و نه تنها ایران بلکه هر کشور دیگر هم بود همین کار را انجام می‌داد. ایران به‌خاطر کمک به ثبات در عراق و حل معضلات غامض ملت عراق حاضر شد با دشمن شماره یک خود پای میز مذاکره برود و در مورد بحران‌های عراق با آمریکا گفت‌وگو کند.

ماهیت سه گانه هویت و جمعیت در عراق با منافع و رویکرد‌های متفاوت و بعضا متضاد، عراق را از منظر ژئو پولتیکی به کشوری عجیب تبدیل کرده است که چگونگی برخورد با آن همواره یک معضل و چالش اساسی در حوزه تفکر معماران سیاست خارجی کشور‌های همسایه و قدرت‌های بین‌المللی به حساب می‌آید.

باید به یاد بیاوریم که تا یک دهه پیش روابط ایران و عراق بر پایه تفکرات امنیتی و تهدید متقابل و به طور کلی بی‌اعتمادی و سوءظن تعریف می‌شد. از این لحاظ عراق یک رقیب استراتژیک و تهدید امنیتی برای ایران بوده و ممکن است در آینده نیز باشد.

از دیدگاه منافع ملی ایران، تبدیل عراق به یک همسایه قابل اعتماد، بستگی مستقیم به حضور یک حکومت متعادل در بغداد دارد که اول به حل مشکلات موجود بین دو کشور اهمیت دهد، دوم تلاش کند روابط دو کشور را باز تعریف کرده و آن را به سوی احترام متقابل و حسن همجواری و همچنین رقابت سازنده و مبتنی بر همکاری‌ها سوق دهد و سوم، به اهمیت نقش ایران در معاملات منطقه‌ای واقف باشد و در پی تقابل غیر ضروری نباشد.در حال حاضر بعضی مشکلات به جا مانده از گذشته همچنان می‌توانند آینده روابط دوکشور را تحت تاثیر قرار دهند، از جمله این مشکلات می‌توان به مشکلات روانی، اقتصادی و حقوقی ناشی از جنگ تحمیلی و همچنین بازگشت عوامل غیرمطلوب به صحنه قدرت در عراق اشاره کرد.

این اصل که منافع ملی ایران در اولویت مبتنی بر همکاری با تمامی گروه‌های فرهنگی ـ قومی جامعه عراق اعم از شیعیان، کردها وسنی‌هاست، اهمیت حیاتی دارد. هدف این اصل، یعنی ایجاد تعادل در نوع روابط با گروه‌ها به اندازه‌ای است که منجر به نارضایتی سایر گروه‌های فرهنگی نشود.

کاملا طبیعی است که دیگران انتظار داشته باشند به دلیل سابقه همبستگی‌های فرهنگی و سیاسی با شیعیان عراق، اولویت نگاه جمهوری اسلامی ایران تقویت یک حکومت شیعی محور باشد که این مساله تاکنون مطلق نبوده و ایران بر حاکمیت قانون بر مبنای آزادی آرا و حق انتخاب تاکید کرده است.

تقویت تعاملات فرهنگی ـ اجتماعی دو ملت ایران و عراق در جهت گسترش زمینه‌های فرصت‌ساز اقتصادی، سیاسی، امنیتی و استراتژیک حائز اهمیت فراوانی است.

این یک حقیقت است که در عراق امروز فعالان در صحنه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی (احزاب، گروه‌ها و شخصیت‌ها) یا خود را تقسیم‌بندی کرده‌اند یا تقسیم می‌شوند و این امر را باید جزیی از واقعیات عراق امروز دانست که گویا فعلا اجتناب‌ناپذیر است.

در تازه‌ترین موضعگیری‌ها، ایاد علاوی رهبر ائتلاف العراقیه، ایران را به دخالت در امور عراق متهم کرد، اما از سوی دیگر نوری مالکی برای مذاکره به تهران سفر می‌کند و با مقامات ایرانی بخصوص با رهبر ایران در مورد خروج از بن‌بست سیاسی روز عراق به مذاکره و گفت‌وگو می‌نشیند.

هرچند تعاملات فرهنگی دوطرف از ویژگی‌ها و وجود شاخص‌های مثبت زیاد برخوردار است، به نحوی که زمینه‌های فرصت‌سازی بالقوه را در خود دارد، اما به عنوان یک واقعیت پایدار باید پذیرفت که در مقابل به دلیل وجود برخی اختلافات فرهنگی ناشی از زبان و فرهنگ عربی و فارسی، رقابت‌های ملی و منطقه‌ای و نوع نگاه متفاوت به روابط بین‌المللی، روابط دو کشور از چالش‌هایی نیز برخوردار است و اگر بخواهیم این واقعیات را ندیده بگیریم تحلیلی است که از روی آرمان‌گرایی به دست آمده است.

سیاست خارجی ایران در سال‌های اخیر در قبال عراق مبتنی بر حمایت همه جانبه از حاکمیت و تمامیت ارضی آن کشور و تاکید بر خروج اشغالگران و واگذاری کلیه نهادها، سازوکارها و ابزارهای داخلی به دولت قانونی و منتخب عراق بوده است. همچنین دولت ایران تلاش‌هایی را برای رفع اختلافات و ترغیب مشارکت همه مردم عراق در تعیین سرنوشت سیاسی خود از طریق اعلام مواضع رسمی و گفت‌وگو با همه نیروها و جناح‌های عراقی تاثیرگذار دنبال کرد.

با مقایسه نقش عراق با دیگر کشورهای همسایه در تامین امنیت و منافع ملی ایران متوجه می‌شویم که این کشور جایگاه اول را در نگاه دستگاه سیاست خارجی ایران دارد.با وجود یک رژیم دیکتاتوری که قبل از سرنگونی رژیم بعث در عراق حاکم بود، جنگی بر کشور ایران و دو ملت ایران و عراق تحمیل شد؛ جنگی که خسارات و تلفات مادی و بشری فراوانی داشت و هنوز نیز شاهد آثار تخریبی آن هستیم.در واقع وجود یک رژیم دیکتاتوری که به مصالح مردمی و منطقه‌ای نمی‌اندیشد می‌تواند آثار تخریبی جدی برای منافع ملی ایران داشته باشد، همان طور که در گذشته چنین بود. حال اگر تصور کنیم در عراق رژیمی مستقر شود که نگاهش به کشورهای همسایه با مشترکاتی که وجود دارد، دوستانه باشد، طبیعی است که عراق می‌تواند نقش‌آفرینی مثبتی در تامین مصالح منطقه‌ای، مردم عراق و منافع دو کشور داشته‌باشد.صرف نظر از مسائل سیاسی و امنیتی، در صادرات غیر نفتی ایران نیز، عراق می‌تواند جایگاه اول را داشته‌باشد. در چند سال اخیر ـ پس از سقوط رژیم صدام ـ با نگاه به روابط دو کشور در ابعاد تجاری و اقتصادی مشاهده می‌شود با وجودی که این کشور تحت اشغال و اقدامات تروریستی قرار داشته و درگیر ناامنی و مشکلات تثبیت نظام سیاسی جدید خود بوده است، اما نقش اول را در صادرات غیرنفتی ایران بازی کرده است. این بدان معناست که عراق علاوه بر نقش اول در تامین منافع ملی ایران در میان همسایگان می‌تواند در صادرات غیرنفتی کشورمان نیز نقش اول را داشته باشد.

اساسا روابط ایران و عراق تحت تاثیر چند مولفه قرار دارد؛ این مولفه‌ها در تحکیم و توسعه مناسبات میان دو کشور تاثیرگذار است. اولین مساله مشترکات فرهنگی و دینی دو ملت و وجود یک رابطه کهن و تاریخی میان آنهاست. این مشترکات اثرات ایجابی خود را در توسعه روابط به جای خواهد گذاشت.

مولفه دوم وجود منافع مشترک میان دو ملت است؛ ایران و عراق هر دو به دنبال ایجاد ثبات، امنیت و شکوفایی سازندگی در عراق هستند. سیاست جمهوری اسلامی ایران در حمایت و کمک به عراقی است که باثبات، امن، مستقل و آزاد، دارای تمامیت ارضی محفوظ و حاکمیت مستقل ملی و به دور از حضور نیروهای بیگانه باشد. چنین عراقی می‌تواند هم برای مردم عراق، هم برای روابط دو کشور و هم برای همکاری‌های منطقه‌ای موثر باشد.

از این منظر سیاست جمهوری اسلامی ایران طی چند سال اخیر در جهت حمایت از روند دموکراسی در عراق بر این بوده که چنین نظامی با این مشخصات شکل گیرد.

اما مولفه دیگری که در روابط دو کشور موثر است، ظرفیت‌های ممتاز همکاری میان ایران و عراق است. این ظرفیت‌های ممتاز شامل وجود طولانی‌ترین مرزهای مشترک میان دو کشور در مقایسه با همسایگان دیگر، وجود 6 گذرگاه مرزی و12 بازارچه مرزی، وجود اماکن مقدسه در داخل دو کشور و توریستی و سیاحتی بودن ایران و عراق، وجود ظرفیت‌های فوق‌العاده‌ای برای همکاری هر دو کشور در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، تجاری و اقتصادی، تجربه خوب ایران در عرصه بازسازی پس از جنگ و آمادگی انتقال این تجربیات به عراق و در نهایت تمرکز اراده رهبران هر دو کشور بر تحکیم و توسعه مناسبات فی مابین است.

در چارچوب این سیاست، جمهوری اسلامی ایران از بدو شکل‌گیری عراق جدید، هم از هویت اسلامی عراق و هم از دموکراسی و ثبات و امنیت این کشور حمایت کرده است. در واقع تلاشی که جمهوری اسلامی ایران در عرصه کمک به امنیت، نظام سیاسی جدید و سازندگی این کشور داشته دال بر این است که اراده مسوولان ایران برای کمک به عراق جدید بوده و با توجه به مولفه‌هایی که در روابط دو کشور اثرگذار است، می‌توان شاهد یک رابطه قوی با یک رشد فزاینده در روابط دو کشور بود.

علاوه بر روابط دوجانبه و توسعه و تحکیم مناسبات ایران و عراق، دستگاه دیپلماسی ایران باید به دنبال ایجاد همکاری‌های منطقه‌ای با کشور عراق باشد. عراق با توجه به ویژگی‌های ممتازی که دارد می‌تواند در عرصه همکاری‌های منطقه‌ای، امنیت منطقه‌ای، اقتصاد منطقه‌ای و در موضوعات مهم جهان اسلام و برخی مسائل مهم بین‌المللی از جمله مبارزه با تروریسم، کمک به برقراری امنیت و صلح جهانی موثر باشد.

یکی از توجهات جدی دستگاه سیاست خارجی ایران در مورد عراق باید برای حل مشکلات ناشی از سیاست‌های غلط رژیم گذشته عراق باشد. در زمینه مرزهای زمینی و رودخانه‌ای اکنون همکاری‌های مثبتی میان دو کشور وجود دارد که با استقرار دولت جدید باید این همکاری‌ها بیش از گذشته توسعه پیدا کند.

در سفر اخیر نوری مالکی به تهران مقامات ایرانی بخصوص رهبر معظم انقلاب آشکار‌تر از گذشته مواضع ایران در قبال عراق را برای طرف عراقی بیان نمودند که بیان دوباره مواضع ایران تاکید بر تشکیل هر چه سریع‌تر دولت و ایجاد ثبات و امنیت برای مردم عراق شده است.