این سیستم جمع نمی‌شود درک می‌شود

  پیش از آغاز این را باید بدانیم که فناوری اطلاعات برآمده از سیستم‌هاست. درست مانند همان ساختمانی که بدون وجود اجزایش معنا پیدا نمی‌کند. اما یک پرسش:

تعریف شما از سیستم چیست؟ سیستم برای شما که اهل کلیک هستید شاید معنای رایانه دارد و یا برای برخی معنای سیستم کاری، سیستم صوتی اتومبیل و .... در هر حال سیستم نیز مانند بسیاری واژه‌های دیگر به دلایلی از جمله تنوع و فراوانی کاربرد به مفاهیم خاصی نسبت داده شده است که نه می‌توان گفت معنای غلطی است و نه درست و فقط می‌توان گفت معنای جامعی نیست. 
برای سیستم نیز به فراخور نوع مرجع ارائه‌دهنده تعاریف مختلفی داده شده است. مانند این تعریف از مکلئود: سیستم گروهی از عناصر است که به‌خاطر خواسته مشترک و رسیدن به یک هدف با هم ترکیب شوند.

به‌طور کلی هرسیستم دارای  پنج موجودیت است:

 ورودی، خروجی، تبدیل، کنترل و هدف.

در این فرآیند ورودی به خروجی تبدیل می‌شود و کنترل ناظر این تبدیل برای رسیدن به هدف است. همچنین این خروجی به واسطه کنترل به منابع متصل است و این باعث تداوم کنترل خروجی براساس منابع می‌شود و این روند معکوس را بازخورد گویند و با استفاده از همین روند معکوس یا بازخورد هدف و ورودی نیز کنترل می‌شود که در نهایت این ارتباطات می‌تواند سیستم را برای تغییر انعاف‌پذیر کند. یعنی اگر بخواهیم هدف کاری سیستم را تغییر دهیم می‌توانیم با تغییر ورودی و کنترل خروجی را تغییر دهیم که این تغییرپذیری هدف اصلی سیستمی شدن است.

حالا یک سوال دیگر، آیا سیستمی وجود دارد که اجزا گفته شده را نداشته باشد اما به هدف خود برسد؟ جواب مثبت است یعنی سیستم‌هایی نیز وجود دارند که برخی اجزا را ندارند اما کار خود را  انجام می‌دهند و این به‌دلیل این است که آن سیستم‌ها برخلاف نوع اولی که معرفی کردیم سیستم‌های بسته نامیده می‌شوند و دارای سه موجودیت هستند. نوع اول سیستم‌های باز نامیده می‌شوند و تفاوت عمده این دو نوع سیستم در دو موجودیت آنها است یعنی سیستم‌های بسته همانطور که از نامشان پیداست دارای ورودی و خروجی نیستند.

نکته: این دیدگاه و تعرف براساس ارتباط سیستم با محیط پیرامون است. چرا که این دیدگاه در موضوع فناوری اطلاعات برای ما کاربرد دارد. در دیدگاه دیگر سیستم بدون داشتن بخش بازخورد و کنترل، سیستم باز نامیده می‌شود.

و همان‌طور که می‌دانید سیستم‌های کاملا بسته بسیار معدود هستند و اصولا باز یا بسته بودن یک سیستم به نوع دیدگاه فرد ناظر بستگی دارد. برای نمونه یک نیروگاه اتمی را درنظر بگیرید، روند داخل راکتور کاملا تکراری و بدون خروجی است. اما تاثیر این راکتور بر محیط پیرامون که همان گرما است خروجی سیستم است و یا می‌توانید خودرو را به‌عنوان نمونه دیگر نزد خود تحلیل کنید: خودرو از یک نظر کاملا بسته‌ است چرا که در حال حرکت هیچ خروجی خاصی ندارد اما این سیستم یک سیستم کاملا پویا است و خود متشکل از تعداد زیادی سیستم است مانند موتور خودرو که داخل خودور است و سیستم احتراق که داخل موتور است و سیستم برق‌رسان که داخل و وابسته به سیستم احتراق است و بسیاری دیگر. تمام این سیستم‌های درونی مفهوم جدیدی را مطرح می‌کند به نام سیستم سلسله مراتبی که دارای زیر سیستم و سوپر‌سیستم است.

انواع دیگر سیستم‌ها، سیستم‌های ذهنی یا ادراکی هستند. سیستم ادراکی، سیستمی است که از منابع ذهنی (فکری) مانند اطلاعات و داده برای نشان دادن یک سیستم دیگر استفاده می‌کند. یک سیستم ادراکی به‌طور معمول یک تصویر ادراکی در ذهن شخص است (مکلئود).

دیدگاه سیستمی

دیدگاه سیستمی حاصل کار یک مجموعه بر اساس دید مبتنی بر سیستم آن مجموعه است. دید سیستمی به‌طور ساده یک دید کلی است که تمام موجودیت‌های یک مجموعه را به‌طور یکپارچه در نظر دارد و تمام ورودی و خروجی‌های سیستم اصلی و زیر سیستم‌ها را با استفاده از بازخوردها کنترل می‌‌کند. داشتن دیدگاه سیستمی به نوعی آغاز برای ورود به دنیای علم است. چرا که برای حل مسائل همیشه مشروط به داشتن یک دیدگاه سیستمی بوده است. اینگونه که برای حل یک مسئله باید موجودیت‌ها را  براساس هدف به‌عنوان ورودی درنظر داشته باشید و با استفاده از نظام کنترل با مرتبط کردن موجودیت‌های اولیه موجودیت جدید و در نهایت خروجی را تولید کرد.

مدیران و کارشناسان نیز برای حل مسایل مربوط به امور داخلی سازمان خود نیز به دید سیستمی نیاز دارند که فرآیند حل این چنین مسایلی را «روش سیستمی» گویند. مدیر در روش سیستمی ابتدا سیستم را درک می‌کند یعنی آن را می‌شناسد سپس اطلاعات را براساس بازخوردها از پرسنل و سیستم‌ها جمع‌آوری می‌کنند و بعد از آن سیستم را براساس زیرسیستم مورد شناسایی قرار می‌دهد تا تمام اجزا برایش شناخته شوند و پس از آنکه شناخت کاملی از کلیت سازمان یافت مسئله را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد، که در این مورد نیز باید ابتدا راه حل‌های گوناگون را مورد تحلیل قرار داد و بعد از آن راه حل را مورد ارزیابی و امکان سنجی قرار داد و در آخر راه حل مناسب را انتخاب کرد که در مراحل بعدی باید راه حل انتخابی را اجرایی و از حصول نتیجه آن اطمینان حاصل کرد. به این ترتیب یک روش سیستمی بسیار ساده را برای نظم‌بخشی به مراحل حل مسئله به کار برده‌ایم.

ردپای علوم

اولین سیستم‌های رایانه‌ای و همینطور اولین شبکه ارتباطی رایانه‌ای حاصل کار فیزیکدان بود و اولین شخصی هم که نظریه سیستمی شدن دیدگاه‌ها را ارائه داد یک زیست‌شناس آلمانی بود. Ludwig Von Bertallanffy در سال1973 میلادی انقلابی در نگرش به هر چیزی پدید آورد و نام آن را تئوری عمومی سیستم‌ها نامگذاری کرد که براساس آن عناصر، روابط بین عناصر و نیروهای بین آنها به‌صورت خاصی شکل‌دهی می‌شود. بولدینگ نظریه سیستم‌ها را سال‌های بعد به‌طور دیگری مطرح کرد که ساده‌کننده و جامعیت بخش روش قبل بود. این تعریف جدید مبنی بر مدل‌ها بود. یعنی مدل‌ها نمونه‌هایی برای توضیح سیستم‌ها بودند.

طولانی کردن بحث چیزی به معلومات شما اضافه نخواهد کرد. پس به همین بسنده می‌کنیم که مدل‌های ریاضی و فیزیکی از نمونه این مدل‌ها هستند که همچنان به‌کار می‌روند.

سیستم‌های اطلاعاتی

فناوری اطلاعات علمی است که به سیستم‌های اطلاعاتی می‌پردازد.

تعریف فوق که توسط دانشگاه MIT به‌عنوان یک شعار مطرح است. بهترین تعریف برای مفهوم واقعی فناوری اطلاعات است. پس اگر شغل و یا رشته‌ای در این تعریف نگنجید می‌توانید با قدرت بگویید که این یک موضوع حاشیه‌ای برای فناوری اطلاعات است و نه خود فناوری اطلاعات. بنابراین در تمام موضوعات و صحبت‌ها منظور ما از سیستم، سیستم‌های اطلاعاتی است.

سیستم‌های اطلاعاتی به سیستم‌هایی گفته می‌شود که بر روند و گردش اطلاعات نظارت داشته و تمام مراحل ورود، خروج، پردازش، ذخیره و انتقال آن به سیستم دیگر را در نظر دارد.

چرخه حیات سیستم

چرخه حیات سیستم (System Life Cycle) یعنی دوره حیات سیستم، که شامل این مراحل برنامه‌ریزی، تحلیل و طراحی، اجرا و کاربری است. این دوره حیات سیستم فعالیت‌های مختلفی را مدیریت می‌کند و خود نیز در ذیل سیستم دیگری مدیریت می‌شود. سیستم ممکن است به دلایل فنی یا سایر اشتباهات یاعدم مطابقت با تغییر محیط کمتر مفید و موثر واقع شود. همچنین احتمال دارد زمانی که برای یک سیستم جدید برنامه‌ریزی می‌شود، نقایص زیادتر گردد و نیز ممکن است قبل از پایان عمر خود با تغییر نیازها مواجه شود. پس باید یک مرحله دیگر را نیز به آن افزود یعنی مرحله جایگزینی.

در دیدگاه سیستمی هیچ‌گاه نمی‌توان محدودیتی برای ذهنیت‌ها ایجاد کرد. چرا که خلاقیت نهفته در همین ذهنیت‌هاست. دیدگاه سیستمی به تمام دانش آموزان، دانشجویان، کارکنان و مدیران کمک می‌کند تا زندگی و عملکرد بهتری داشته باشند پس با سیستمی کردن دیدگاه می‌توان به نظم‌دهی در زندگی رسید و این افزایش کارایی زندگی هدف نهایی فناوری اطلاعات است.

برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به:

Mcleod Raymand, “Management Information

 Systems”, 7th Ed. Newjersy: Prentise Hall, 1998.

سعید نوری آزاد