100 ساعت نجوم در راه است

در این ایام بسیار درباره سال جهانی نجوم شنیده‌ایم، اما تکرار برخی این موضوعات مهم و خواندن چندباره آنها بی‌ضرر است و یکی از حدیث‌هایی که تکرار مکرر آن لازم است نقش تاریخی ایرانیان در رشد دانش ستاره‌شناسی است.

 دانش ستاره‌شناسی در ایران فرهنگی جایگاه بسیار مهمی‌ دارد. بر اساس آثار تاریخی، این پهنه فرهنگی شاهد بسیاری از پیشرفت‌های علمی‌در این زمینه بوده است و سنتی بسیار مهم و جدی در خصوص نجوم در این فضا شکل گرفته و رشد کرده است. این سنت توجه به آسمان و نجوم حداقل در 2 دوران به اوج‌های بی‌نظیری رسید؛ نخست در دوران باستانی ایرانیان که اگرچه مدارک اندکی از آن دوران باقی مانده، اما همین مدارک اندک نشان‌دهنده دستاوردهای چشمگیر علمی‌ در این زمینه بوده است و همین‌طور در دوران پس از اسلام که دانشمندان ایرانی و مسلمان دست به ترجمه، گردآوری، اصلاح و اشاعه دانش ستاره‌شناسی زدند. حاصل کار بی‌نظیر آنها اصلاح هزاران برگ از مطالب مهم علمی ‌دوران و افزودن بخش‌های مهمی‌ بر آنها  بود که بعدها در عصر رنسانس علمی‌ زیربنای مهمی ‌در ایجاد تغییرات ژرف در دیدگاه ما نسبت به کیهان را پدید آورد. این دوران مهم متاسفانه چندان نپایید و در سده‌های اخیر علوم به طور کلی و ستاره‌شناسی به طور خاص در همان حال که در مغرب زمین با سرعت بسیار زیادی دنبال می‌شد و رشد پیدا می‌کرد در ایران و البته بسیاری از کشورهای در حال توسعه دیگر از رونق افتاد و تنها در چند دهه اخیر است که شاهد تلاش بسیار جدی برای رشد علمی‌ و ایفای نقش دوباره در مجامع جهانی علمی ‌هستیم. در این شرایط که تعداد اخترشناسان حرفه‌ای ایران امروز حدود 100 نفر برآورد می‌شود  که شاید از تعداد اخترشناسان حرفه‌ای که در دوران عبدالرحمن صوفی رازی و در حدود 100 سال پیش تنها در رصدخانه شیراز فعالیت می‌کردند نیز کمتر باشد  و حدود چند هزار نفر منجم آماتور فعال در ایران حضور دارند ما وارد سال جهانی نجوم شده‌ایم تا از یکی از مهم‌ترین فرصت‌های ترویج علم در سال‌های اخیر استفاده کنیم.

سال جهانی نجوم را به جشنی عمومی‌برای مشارکت همه مردم در آن تشبیه کرده‌اند. جشنی که در آن از مردم عادی گرفته تا دانشمندان حرفه‌ای و علاقه‌مندان آماتور حضور دارند تا روحیه کشف دوباره جهان و جایگاه خود در آن را  افزایش دهند و پروژه 100 ساعت نجوم که از سوی دبیرخانه این پروژه طراحی شده، شاید یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های جهانی را در این جشن عمومی تدارک دیده است. در این برنامه که اجرای آن به عهده انجمن منجمان بدون مرز گذاشته شده است، ده‌ها کشور مشارکت فعال دارند. گروه‌های مختلف برنامه‌های خود را به طور مستقل برای مشارکت در این برنامه 100 ساعته به برگزارکنندگان اعلام کرده‌اند و جالب این‌که تا لحظه نگارش این متن ایرانیان در رده سوم جدول کشورها از نظر تعداد رویداد‌ها قرار دارند.

نگاهی به نقشه جهان که مکان‌های برگزاری رویدادها برروی آن حک شده است و می‌توانید نسخه به روز شده آن را در وب سایت این پروژه در نشانی www.100hoursofastronomy.org  بیابید، نشان می‌دهد در این بازه زمانی مردم بسیاری از نقاط جهان به آسمان چشم خواهند دوخت. این افراد فراغ از مرزها و اختلافات به واقعیت بسیار بزرگ‌تری نگاه خواهند کرد که همه ما را در بر گرفته است. این فرصت بی‌نظیری است که با حضور در مراکز اعلام شده که فهرست آنها را می‌توانید در نشانی ذکر شده در بالا بیابید، ‌شما هم می‌توانید به سیل مردمانی بپیوندید که قصد دارند در این سال دید بزرگ‌تری به محیط اطرافشان پیدا کنند.

100 ساعت نجوم اما درایران به شکل خاص‌تری برگزار خواهد شد و بی‌شک می‌توان گفت شاید بزرگ‌ترین رویداد این پروژه در ایران در روز13 فروردین همراه با سیزده بدر ایرانیان رقم خواهد خورد. جایی که منجمان آماتور ابزارهای خود را میان مردمی خواهند برد که برای بزرگداشت روز طبیعت به مکان‌های عمومی،‌ پارک‌ها و حاشیه شهرها رفته‌اند. امسال همه این افراد فرصت دارند در کنار گره زدن سبزه‌ها از مشاهده عظمت کیهانی که در آن زندگی می‌کنیم احساس شگفتی کنند.

دکتر جمشید قنبری، رئیس انجمن نجوم ایران و دبیر ستاد سال جهانی نجوم ایران در گفتگو با خبرنگاران درباره این پروژه گفت: پروژه 100 ساعت نجوم یکی از پروژه‌های اصلی این سال است و این پروژه یک واقعه جهانی 24 ساعته به شمار می‌رود که دامنه گسترده‌ای از فعالیت‌ها و حوادث گسترده عمومی در 100 ساعت بدون وقفه را شامل می‌شود. این فعالیت‌ها شامل ارتباط زنده اینترنتی، مشاهده وقایع، مهمانی ستاره‌ها و سایر فعالیت‌های ویژه می‌شود.

قنبری به اهداف برگزاری این پروژه پرداخت و افزود: یکی از اهداف مهم 100 ساعت نجوم این است که تا حد امکان افراد زیادی همانند آنچه گالیله در 400 سال پیش برای اولین بار انجام داد از درون یک تلسکوپ به آسمان بنگرند.
این پروژه از 2 تا 5 آوریل برگزار خواهد شد و رسماً در نیمه شب 2 و3 آوریل مصادف با 13 و14 فروردین 88 همزمان با زمان جهانی (ساعت 12 جهانی) شروع به کار می‌کند  و  البته قابل ذکر است که شما هم به این میهمانی دعوت شده‌اید.

این پروژه و پروژه‌های مشابهی که در طول سال جهانی نجوم برگزار خواهد شد، برای جامعه علمی ایران بسیار مهم‌تر از نقاط دیگر خواهد بود. یکی از اصلی‌ترین دلایل اهمیت این رویداد این است که ایران بر مبنای سند چشم‌انداز 20 ساله باید تا سال 1404 به قطب علمی منطقه تبدیل شده باشد. برای تحقق این مساله باید مولفه‌های توسعه علمی در این مدت تحقق‌یافته یا جهت‌گیری‌ها به سمت تحقق آنها باشد.

یکی از هزاران مولفه‌ای که باید در این زمینه مورد توجه قرار گیرد، نیروهای متخصص در رشته‌های علوم پایه و بنیادین است. در ایران با‌وجود تاریخ پرافتخارش حدود 100 منجم حرفه‌ای فعالیت می‌کنند یعنی به ازای هر 700 هزار نفر یک اختر شناس حرفه‌ای در جامعه فعالیت دارد در حالی‌که این عدد برای کشوری مانند ایالات متحده امریکا که در مقایسه تعداد منجمان حرفه‌ای آن چندان هم زیاد نیست، به ازای هر 51 هزار نفر یک منجم حرفه‌ای فعال است.

برای رسیدن به این آمار، باید علاقه جوانان و نوجوانان را برانگیخت و فرصت‌هایی مانند100 ساعت نجوم می‌تواند علاقه افراد برای ورود به این جریان علمی را بیشترکند و باعث شود تعداد بیشتری از نوجوانان علاقه‌مند به ورود به رشته ستاره‌شناسی و از آن مهم‌تر علوم پایه شوند چرا که نجوم در واقع در تقاطع علوم مختلف از ریاضیات و فیزیک گرفته تا زیست‌شناسی و شیمی و مهندسی قرار گرفته است.

فرصتی مانند 100 ساعت نجوم فرصتی نیست که بسادگی از دست رود. شما هم شاید بتوانید در این فعالیت به عنوان شرکت‌کننده یا برگزارکننده مشارکت داشته باشید.

13 فروردین آغاز پروژه‌ای جهانی است که ایرانیان مشارکت فعالی در آن دارند و امید می‌رود دستاورد بزرگی هم برای ایرانیان داشته باشد.

پوریا ناظمی