هدایت ‌چشم‌ها در گرو عضلات پا

استفاده از بافت زنده پای فرد، کار جالبی به نظر می‌رسد. انگیزه استفاده از عضله بافت دیگری از بدن  برای درمان انحراف چشم چه بوده است؟

این روش جراحی که کاملا ابداعی است برای درمان A-Pattern X.T  که یک نوع انحراف چشمی‌است به کار می‌رود. در این نوع انحراف، چشم‌ها به خارج منحرف می‌شود که در نگاه به پایین انحراف بیشتر و در نگاه به بالا کمتر است و به اصطلاح حالت (A)  دارد و این انحراف معمولا همراه با پرکاری عضله مایل فوقانی (S.O) است و برای این‌که حالتA  در انحراف برطرف شود، باید پرکاری عضله مایل فوقانی را از بین برد.

یکی از راه‌های از بین بردن پرکاری عضله مایل فوقانی، طویل کردن تاندون عضله است و تاکنون برای طویل کردن آن از یک باند لاستیکی به نام سیلیکون باند (silicon band) استفاده می‌شده که توسط آقای رایت (Wright) ابداع شده است. عوارض این روش شامل احساس جسم خارجی توسط بیمار در گوشه داخلی چشم، بیرون زدن جسم لاستیکی، عفونت به وجود آمده در محل لاستیک و چسبندگی این لاستیک به بافت‌های اطراف است.

چنین عوارضی بود که ما را بر آن داشت تا از یک بافت زنده و مربوط به خود بیمار به جای لاستیک سیلیکون باند استفاده کنیم و آن غشای ماهیچه پای بیمار در ناحیه بالای زانوست که نام آن فاشیا لاتا است که از این بافت برای طویل کردن عضله مایل فوقانی و کم کردن پرکاری آن برای اولین بار در دنیا استفاده کردیم.

پیوند ماهیچه پا به عضله چشم بیمار چطور صورت می‌گیرد؟

ابتدا در قسمت بالای زانوی بیمار برشی 2 سانتی‌متری ایجاد می‌شود و فاشیای عضلات ران وی به اندازه 2 سانتی‌متر در یک سانتی‌متر جدا و سپس زخم پایش بخیه می‌شود. آنگاه فاشیای بیمار  که فاشیا لاتا نام دارد به طول 9 ‌ 6 میلی متر (بسته به پرکاری عضله‌ S.O)  و عرض 2 میلی‌متر بریده و آماده می‌شود سپس عضله پرکار مایل فوقانی در چشم بیمار قطع و بافت فاشیا لاتا در این قسمت گذاشته می‌شود و دو طرف آن به دوطرف تاندون عضله با نخ غیرقابل جذب بخیه می‌شود.  بسته به میزان پرکاری عضله مایل فوقانی میزان طویل کردن تاندون عضله با فاشیا لاتا بین 6 تا 9 میلی‌متر است.

حالا چرا از عضله پا استفاده می‌شود؟

فاشیا لاتا یک بافت فیبروالاستیک است که از طرفی زنده و مربوط به خود بیمار است و امکان پس زدن توسط بدن وجود ندارد و از سوی دیگر مانند سیلیکون باند، یک بافت سنتتیک نیست که عوارض آن را داشته باشد بنابراین از یک بافت فیزیولوژیک مربوط به بدن خود بیمار برای طویل سازی عضله مایل فوقانی استفاده شده که عوارض مربوط به سیلیکون باند را ندارد و کاملا فیزیولوژیک است و چسبندگی، عفونت، بیرون‌زدگی و احساس جسم خارجی در چشم بیمار به وجود نمی‌آورد.

یعنی از عضلات بخش‌های دیگر بدن نمی‌توان  برای این نوع جراحی استفاده کرد؟

اتفاقا از غشای عضلات دیگر بدن مانند عضله تمپوراپس که در ناحیه گیجگاهی وجود دارد نیز می‌توان استفاده کرد، ولی برداشتن آن مشکل تر از فاشیا لاتای پاست.

با توضیحاتی که دادید به نظر نمی‌رسد که بتوان برای همه افرادی که دچار انحراف چشم هستند از این شیوه استفاده کرد؟

خیر این روش همان‌طور که شرح داده شد به منظور درمان پرکاری عضله مایل فوقانی و در بیمارانی که انحراف به بیرون (X.T) به صورت A.pattern  دارند، کاربرد دارد. همچنین در سندرم براون ( brown SX)  نیز کارایی دارد که در آن تاکنون از سیلیکون باند استفاده می‌شده است. بعلاوه مطالعه‌ای در دست اقدام داریم که نتایج آن در آینده نزدیک منتشر خواهد شد.

کاربرد این شیوه چه مزیت‌هایی را نسبت به کاربرد پلاستیک یا سیلیکون بند در جراحی عضله چشم بیمار دارد؟آیا بیماران پس از جراحی به این شیوه دچار عوارض ناخواسته‌ای نمی‌شوند؟

خیر. همان‌طور که گفتم فاشیا لاتا بافت فیزیولوژیک و مربوط به خود بیمار است که امکان پس زدن آن توسط بدن وجود ندارد و از طرفی چون بافت زنده است، عوارضی که مربوط به سیلیکون باند است (بیرون زدن، احساس جسم خارجی، عفونت، چسبندگی) ندارد.

به بیان دیگر چون بافت مربوط به بیمار است، امکان پس زدن ندارد و چون جسم خارجی نیست و مربوط به بدن است، امکان عفونت استریل و غیراستریل در این بیماران کمتر از سیلیکون باند است و در بیماران تاکنون دیده نشده است.

آیا این روش کاملا ابداعی است؟

استفاده از فاشیا لاتا برای تضعیف پرکاری عضله مایل فوقانی کاملا ابداعی است (novel technique) که برای اولین بار در جهان انجام شده است. همان‌طور که شرح داده شد تاکنون برای تضعیف این عضله از سیلیکون باند استفاده می‌شده است.

تاکنون چه تعداد بیمار تحت این عمل قرار گرفته‌اند؟ آیا می‌توان درباره نتیجه جراحی روی آنها در حال حاضر نظر قطعی داد؟

تا به حال این عمل روی 24 چشم بیمار انجام شده و در حدود 80 درصد انحراف عمودی چشم آنها از بین رفته است و پرکاری عضله نیز تا 80 درصد اصلاح شده است. نتایج این عمل نشان می‌دهد استفاده از بافت فاشیا لاتا پرکاری عضله مایل فوقانی را از بین می‌برد و عوارض مربوط به سیلیکون باند را هم ندارد.

با توجه به ابداعی بودن این شیوه آن‌را در کدام مرجع  بین‌المللی ارائه کرده‌اید؟ 

این تحقیق علمی‌ در مجله (J of American association of  Pediatric ophthalmology  strabismus  (J of AAPOS سال 2008 و مجله  (IJMS (Iranian J of Medical Sciences در سال 2008 به چاپ رسیده است. همچنین در کنگره بین المللی 2006 سنگاپور (Asian  Pacific academy of ophthalmology) ارائه شده است.

پونه شیرازی