صنایع تکمیلی؛ حلقه مفقوده توسعه روستاهای سیستان و بلوچستان

به گزارش خبرنگار جام جم آنلاین سیستان و بلوچستان 

روستاهای سیستان و بلوچستان ظرفیت‌های فراوانی برای تولید، اشتغال‌زایی و رونق اقتصادی دارند؛ از نخلستان‌های خرما و مزارع موز گرفته تا محصولات کشاورزی، صنایع دستی، دامداری، شیلات و فرآورده‌های بومی. با این حال، بخش مهمی از این ظرفیت‌ها هنوز نتوانسته‌اند به درآمد پایدار، اشتغال گسترده و ارزش افزوده متناسب با توانمندی‌های استان تبدیل شوند. حلقه مفقوده این معادله، توسعه صنایع تکمیلی و تکمیل زنجیره ارزش محصولات روستایی است.

اقتصاد روستایی زمانی به شکوفایی می‌رسد که تولید در مزرعه و نخلستان پایان نیابد، بلکه با فرآوری، بسته‌بندی، نگهداری، بازاریابی و دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی ادامه پیدا کند. در غیر این صورت، روستایی تولیدکننده باقی می‌ماند، اما بخش قابل توجهی از سود نهایی محصول نصیب واسطه‌ها و مراکز فرآوری خارج از منطقه می‌شود.

روستاها؛ ستون مهم اقتصاد سیستان و بلوچستان

بر اساس آمار مطرح‌شده در گزارش ایرنا، حدود ۴۹ درصد جمعیت سیستان و بلوچستان در مناطق روستایی زندگی می‌کنند؛ سهمی که اهمیت اقتصاد روستایی را در آینده این استان نشان می‌دهد. گستردگی جغرافیایی، تعداد زیاد آبادی‌ها و تنوع اقلیمی و تولیدی نیز ضرورت توجه جدی به زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های اقتصادی روستاها را دوچندان می‌کند.

در چنین شرایطی، توسعه روستایی را نمی‌توان صرفاً در ساخت راه، اجرای طرح‌های عمرانی، بهسازی معابر یا توزیع اعتبارات میان دهیاری‌ها خلاصه کرد. این اقدامات برای بهبود کیفیت زندگی ضروری‌اند، اما زمانی به توسعه پایدار منجر می‌شوند که در کنار آنها، برای افزایش درآمد خانوارها و ایجاد فرصت‌های شغلی ماندگار نیز برنامه‌ریزی شود.

دهیاری‌ها می‌توانند در این مسیر نقشی فراتر از مدیریت امور روزمره روستا ایفا کنند؛ از شناسایی ظرفیت‌های تولیدی و معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری گرفته تا کمک به شکل‌گیری تعاونی‌ها و پیوند دادن تولیدکنندگان محلی با بازارهای فروش. البته تحقق چنین نقشی به آموزش، اختیارات متناسب، حمایت کارشناسی و همکاری دستگاه‌های اجرایی نیاز دارد.

از خرمای خام تا محصول صادراتی؛ چرا ارزش افزوده در روستا شکل نمی‌گیرد؟

برای درک اهمیت صنایع تکمیلی، کافی است به ظرفیت خرمای سیستان و بلوچستان نگاه کنیم. توسعه سردخانه‌ها، واحدهای بسته‌بندی، فرآوری و تولید محصولات جانبی خرما می‌تواند ارزش اقتصادی این محصول را افزایش دهد و فرصت‌های شغلی متنوعی برای جوانان و زنان روستایی ایجاد کند.

در بخش کشاورزی نیز احداث واحدهای درجه‌بندی، بسته‌بندی، نگهداری و فرآوری محصولات، ضمن کاهش ضایعات، قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان را افزایش می‌دهد. در مناطق ساحلی استان، صنایع مرتبط با فرآوری و بسته‌بندی آبزیان می‌توانند میان فعالیت صیادان، بازار مصرف و فرصت‌های صادراتی پیوند برقرار کنند.

صنایع دستی نیز از این قاعده مستثنا نیستند. هنرهای بومی زمانی می‌توانند به منبع درآمد پایدار تبدیل شوند که آموزش، تأمین مواد اولیه، طراحی متناسب با بازار، بسته‌بندی مناسب، فروش اینترنتی و دسترسی به بازارهای گردشگری و صادراتی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

مسئله اصلی آن است که چرا با وجود این همه ظرفیت، بخشی از محصولات روستایی همچنان به شکل خام یا با حداقل فرآوری عرضه می‌شوند؟ آیا زیرساخت‌های لازم فراهم است؟ آیا سرمایه‌گذاران به منابع مالی و بازار مطمئن دسترسی دارند؟ آیا میان تولیدکنندگان، تعاونی‌ها، صنایع تبدیلی و شبکه‌های توزیع ارتباط مؤثری برقرار شده است؟

پاسخ به این پرسش‌ها باید مبنای سیاست‌گذاری قرار گیرد؛ زیرا صرف معرفی ظرفیت‌ها، بدون رفع موانع تولید و سرمایه‌گذاری، تغییری اساسی در وضعیت اقتصادی روستاها ایجاد نخواهد کرد.

اعتبارات روستایی؛ از هزینه‌کرد تا درآمدزایی

بر اساس اظهارات مدیرکل امور روستایی و شوراهای استانداری سیستان و بلوچستان در گزارش ایرنا، بیش از چهار هزار میلیارد تومان اعتبار در سال ۱۴۰۴ میان دهیاری‌های استان توزیع شده است؛ رقمی که در مقایسه با حدود هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان سال ۱۴۰۳ افزایش قابل توجهی را نشان می‌دهد.

افزایش اعتبارات مدیریت روستایی می‌تواند زمینه‌ساز بهبود زیرساخت‌ها و خدمات عمومی باشد، اما پرسش مهم این است که چه میزان از برنامه‌ریزی‌های توسعه روستایی به تقویت بنیان‌های اقتصادی، حمایت از تولیدکنندگان و ایجاد اشتغال پایدار اختصاص می‌یابد؟

البته همه اعتبارات دهیاری‌ها برای سرمایه‌گذاری اقتصادی قابل استفاده نیستند و هزینه‌کرد آنها باید در چارچوب ضوابط قانونی و مأموریت‌های مربوط انجام شود. با این حال، هماهنگی میان دهیاری‌ها، دستگاه‌های اقتصادی، نهادهای حمایتی، تعاونی‌ها و بخش خصوصی می‌تواند به شناسایی فرصت‌ها و تسهیل اجرای طرح‌های تولیدی کمک کند.

ضروری است دستگاه‌های مسئول، علاوه بر گزارش میزان اعتبارات هزینه‌شده، درباره نتایج اقتصادی برنامه‌ها نیز اطلاع‌رسانی کنند؛ از جمله تعداد فرصت‌های شغلی پایدار ایجادشده، میزان کاهش ضایعات محصولات، افزایش درآمد تولیدکنندگان و تعداد واحدهای فرآوری فعال در مناطق روستایی.

سرمایه‌گذاری متناسب با اقلیم و ظرفیت‌های بومی

توسعه صنایع تکمیلی در سیستان و بلوچستان نباید به معنای ساخت واحدهای صنعتی مشابه در همه روستاها باشد. هر منطقه ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و مزیت‌های خاص خود را دارد و موفقیت سرمایه‌گذاری به شناخت همین تفاوت‌ها وابسته است.

در مناطق مستعد تولید خرما، صنایع مرتبط با نگهداری و فرآوری این محصول می‌توانند در اولویت قرار گیرند. در نواحی کشاورزی، توسعه سردخانه و بسته‌بندی و در مناطق ساحلی، تکمیل زنجیره ارزش آبزیان اهمیت بیشتری دارد. در سایر مناطق نیز صنایع دستی، فرآوری محصولات بومی و کسب‌وکارهای متناسب با شرایط محلی می‌توانند زمینه‌ساز رونق اقتصادی باشند.

در کنار این ظرفیت‌ها، تأمین آب و انرژی، دسترسی به راه‌های مناسب، اینترنت پایدار، تسهیلات هدفمند، آموزش نیروی انسانی و بازاریابی از پیش‌نیازهای موفقیت صنایع تکمیلی است. احداث واحد تولیدی بدون بررسی بازار، تأمین مواد اولیه و امکان فروش محصول، نه‌تنها مشکل اقتصاد روستا را حل نمی‌کند، بلکه ممکن است منابع مالی را نیز هدر دهد.

مطالبه‌ای برای توسعه واقعی روستاها

اکنون انتظار می‌رود متولیان توسعه روستایی و دستگاه‌های مرتبط با کشاورزی، صنعت، تعاون و اقتصاد، برنامه‌ای روشن و منطقه‌محور برای تکمیل زنجیره ارزش محصولات سیستان و بلوچستان تدوین کنند؛ برنامه‌ای که در آن ظرفیت‌های هر منطقه، موانع سرمایه‌گذاری، منابع تأمین مالی، بازارهای هدف و مسئولیت دستگاه‌ها مشخص باشد.

همچنین لازم است زمینه مشارکت واقعی روستاییان در این فرایند فراهم شود. حمایت از تعاونی‌های تولیدی، تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای کوچک، آموزش مهارت‌های فرآوری و بازاریابی و ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و خریداران می‌تواند سهم روستاییان را از ارزش نهایی محصولات افزایش دهد.

سیستان و بلوچستان برای رونق اقتصاد روستایی فقط به اعتبارات بیشتر نیاز ندارد؛ این استان به سیاست‌گذاری دقیق‌تر، سرمایه‌گذاری هدفمند و پیوند میان تولید و بازار نیازمند است. اگر محصولات روستایی در همان نزدیکی محل تولید، فرآوری و آماده عرضه شوند، فرصت‌های شغلی بیشتری شکل می‌گیرد، ضایعات کاهش می‌یابد و درآمد حاصل از تولید در اقتصاد محلی باقی می‌ماند.