خونی که دامنگیر بن سلمان شد

اکنون رسانه‌های جهان اعم از رسانه‌های سنتی یا شبکه‌های اجتماعی به‌طور مکرر خبرهای مربوط به خاشقجی را در صدر اخبار خود قرار داده‌اند که نشان از پیگیری این موضوع توسط افکار عمومی است. اما فارغ از سرنوشت خاشقجی، این بحران تا همین حالا نیز تبعات زیادی برای سعودی‌ها داشته است که آثار آنها بتدریج نمایان خواهد شد. در اینجا به بررسی برخی تبعات این بحران در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی می‌پردازیم.

1. تضعیف جایگاه بن سلمان:

عربستان تحت سلطنت بن سلمان در این
سه سال و اندی رفتارهای خلاف عرف و ناسازگار با منش محافظه‌کاری آل سعود کم از خود بروز نداده است، از قطع رابطه یکباره با قطر و محاصره و تهدید به تصرف این همسایه کوچک در
خلیج فارس گرفته تا تحریم کانادا و اخراج سفیر این کشور از ریاض و به گروگان گرفتن سعد حریری، نخست وزیر لبنان در عربستان. اما محمد بن سلمان هرگز گمان نمی‌کرد پرونده خاشقجی بحران بزرگی شود که به حیثیت و اعتبار و جایگاه و آینده وی ضربه‌ای بزرگ وارد کند. ظاهرا صبر جامعه جهانی در قبال اقدامات و سیاست‌های نابخردانه محمد بن سلمان لبریز شده است. کار آن‌قدر بیخ پیدا کرده که حتی گمانه زنی‌های متعددی مطرح شده که شاید بحران خاشقجی سبب شود تا بن سلمان جایگاه ولیعهدی خود را از دست بدهد. بن سلمان البته شاید از پس این بحران زنده خارج شود، اما او دیگر بن سلمان سابق نخواهد بود و احتمالا کمتر از اقدامات جسورانه، ماجراجویانه و متهورانه او خواهیم شنید.

2. کاهش سرمایه‌گذاری خارجی:

عربستان در چارچوب طرح‌های بلندپروازانه
بن سلمان برای مدرنیزاسیون این کشور تلاش‌های بسیاری برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی ترتیب داده تا نقش نفت در اقتصاد خود را کمرنگ کند. تاکنون میزان سرمایه‌گذاری‌ها بسیار پایین تر از حد مطلوب سعودی‌ها بوده است و تلاش‌ها با شدت بیشتر ادامه دارد. اما شرکت‌های خارجی که نگران اقدامات بعدی حکومت سعودی هستند شاید از ترس امن نبودن سرمایه‌ها وارد این کشور نشوند. این شرکت‌ها نگران هستند نکند خود هدف اقدامات غیرمعقول دولت سعودی قرار گیرند که پیش از این شهروندان و دیگر شرکت‌های خارجی را هدف قرار داده است. یکی از نمودهای این مساله این است که کنفرانس بین‌المللی سرمایه‌گذاری آینده موسوم به «داووس صحرا» که پیش‌بینی می‌شود در فاصله روزهای ۲۳ تا
۲۵ اکتبر در ریاض برگزار شود، این روزها هر ساعت با دست رد یکی دیگر از مهمانان صاحب‌نامش روبه‌روست؛ از سرمایه‌داران بزرگ و اثرگذار تا رسانه‌های قدرتمند بین‌المللی که قرار بود با حضورشان در ریاض اصلاحات بن سلمان را در بوق و کرنا کنند. همچنین با افزایش فشارهای بین‌المللی ضد ریاض شاخص بورس عربستان هفته گذشته با سقوط 7 درصدی حدود
50 میلیارد دلار ارزش خود را از دست داد.

3. احتمال تحریم اقتصادی:

در پی این بحران دول غربی تحت فشار هستند تا اقداماتی برای تنبیه سعودی‌ها در پیش بگیرند. ترامپ وعده داده اگر خاشقجی واقعا کشته شده باشد تبعاتی جدی در انتظار سعودی‌ها خواهد بود. لاری کودولو، مشاور اقتصادی
کاخ سفید هشدار داده رئیس‌جمهور آمریکا در تهدیدهایش بسیار جدی بوده و بعید نیست از جمله این تدابیر، بلوکه کردن دارایی‌ها، سپرده‌ها و سرمایه‌گذاری عربستان در آمریکا باشد که بالغ بر دو تریلیون دلار است. البته ترامپ علنا اعلام کرد نمی‌تواند برای قتل یک روزنامه نگار در ترکیه که آمریکایی هم نیست و تنها گرین کارت این کشور را دارد، از قراردادهای میلیارد دلاری فروش اسلحه به ریاض بگذرد. اما بیش از 40 قانونگذار آمریکایی روز جمعه خواهان اعمال تحریم ضدعربستان به‌خاطر ماجرای خاشقجی شدند. همچنین روزنامه انگلیسی ایندیپندنت این هفته خبر داد دولت انگلیس فهرستی از مقامات و سران دولتی و امنیتی عربستان سعودی آماده می‌کند که ظرفیت تحریم شدن را بر سر پرونده ناپدید شدن خاشقجی دارند.

4. سردی روابط با ترکیه:

ماجرای خاشقجی موجب فاصله گرفتن ترکیه و عربستان شده است؛ دو کشوری که بر سر تاثیرگذاری بر جهان سنی با هم رقابت داشته و در خصوص بحران قطر، تحولات مصر، سوریه، عراق و فلسطین نیز اختلافاتی دارند. خاشقجی یک چهره اصلاح‌طلب و نوگرا دیده می‌شد و حتی گرایش‌های اخوانی در مواضع وی دیده شده و این یعنی خاشقجی چهره مطلوب حکومت ترکیه بود. رجب طیب اردوغان بدقت روند تحقیقات را زیرنظر دارد و شاید از این جنجال برای به تصویر کشیدن تصویری معتدل از ترکیه در مقایسه با عربستان استفاده کند. افکار عمومی داخلی ترکیه نیز خواستار اقدام جدی دولت هستند چرا که قتل خاشقجی می‌تواند یک تجاوز و توهین بزرگ به حاکمیت ترکیه قلمداد شود. ترکیه همچنین معتقد است عربستان با آبرو و حیثیت این کشور بازی کرده و با این‌کار صنعت گردشگری این کشور را نیز در شرایطی که ترکیه برای مقابله با عوارض افزایش بهای دلار به آن نیاز مبرم دارد، به‌خطر انداخته است.

5. کاهش فشار ضد ایران:

عربستان مهره مهم آمریکا در تلاش برای
محدود ساختن نفوذ ایران در منطقه از طریق کنترل بازار نفت و مهار ایران در خلیج فارس است. روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز گزارش داد مقامات آمریکایی نگران هستند بحران خاشقجی باعث به‌هم ریختن اقدامات واشنگتن در تقابل با تهران و تحریم نفتی ایران شده و تلاش‌های ایالات متحده برای یاری جستن از عربستان برای جلوگیری از اختلال در بازار جهانی نفت را به‌خطر بیندازد. مقامات آمریکایی می‌گویند این دوراهی و سردرگمی در لحظه‌ای وحشتناک ‌سراغ دولت ترامپ آمده است، زمانی که قرار است تحریم‌های سختی در تاریخ 5 نوامبر علیه ایران با هدف قطع تمام صادرات نفت ایران شود.

6. خالی شدن پشت عربستان در یمن:

مجلس نمایندگان آمریکا طرح‌هایی برای توقف حمایت آمریکا از عملیات سعودی‌ها در یمن به تصویب رسانده که منتظر تایید سنا هستند تا به میز ترامپ برسد. برنامه‌های دولت آمریکا برای فروش سلاح به عربستان باید به تایید کنگره آمریکا برسد. یکی از تبعات احتمالی ماجرای ناپدید شدن جمال خاشقجی می‌تواند جلوگیری از تصویب این برنامه‌ها در کنگره باشد. در صورتی که دموکرات‌ها در انتخابات میاندوره‌ای ماه نوامبر به پیروزی برسند، اوضاع از این هم بدتر خواهد شد.

7. تضعیف توان دیپلماتیک عربستان:

استفاده از کنسولگری عربستان به‌عنوان محل مجازات مخالفان حکومت سعودی باعث تغییر نگاه کشورها به مراکز دیپلماتیک سعودی می‌شود. در این ماجرا چند جرم با هم رخ داده است؛ یعنی جمال خاشقجی هم ربوده شده هم به طرز فجیع به قتل رسیده و هم این‌که حق اعتراض از وی سلب شده و از همه مهم‌تر این‌که عربستان از کنوانسیون وین درخصوص حقوق دیپلماتیک و آداب کنسولی سوءاستفاده کرده است و این نگرانی برای کشورها ایجاد شده که عربستان در اماکن دیپلماتیک خود در این کشورها نیز به اقدامات مشابه دست بزند. این یعنی محدودیت‌ها در قبال مراکز دیپلماتیک سعودی بیشتر شده و توان آنان برای تاثیرگذاری بر کشورها و توجیه سیاست خارجی عربستان کاهش قابل توجهی می‌یابد.

آخرین خبرها در باره خاشقجی

عربستان سعودی یک روز بعد از انتشار بیانیه‌ای رسمی و اعتراف به قتل خاشقجی در کنسولگری این کشور در استانبول یک روایت جدید ارائه کرد. در این روایت تازه گفته می‌شود ماموران می‌خواستند خاشقجی را ساکت کنند، اما او مرده است!

روز گذشته رویترز به نقل از یک مقام ارشد سعودی روایتی جدید را از نحوه قتل جمال خاشقجی ارائه کرده که با داستانی که پیشتر ریاض مطرح کرده بود، تناقض‌های اساسی دارد. بر اساس این روایت تازه، تیمی ۱۵ نفره از اتباع عربستان به دستور احمد العسیری، نایب رئیس استخبارات عربستان سعودی راهی ترکیه شده بودند تا خاشقجی را به بازگشت به ریاض متقاعد کنند، اما از اختیارات خود فراتر رفته و او را به ربایش تهدید کرده، سپس وی را «اتفاقی» خفه کرده‌اند. در نهایت هم یکی از این افراد لباس خاشقجی را پوشیده تا وانمود کند که او از ساختمان کنسولگری خارج شده است.اما این روایت جدید نه تنها ابهامی را بر طرف نمی‌کند بلکه ابهامات تازه‌ای را به وجود آورده است. هنوز معلوم نیست جسد خاشقجی چه سرنوشتی پیدا کرده و درکجا مدفون شده است. هنوز معلوم نیست نقش محمد بن سلمان در این قتل در چه حدی بوده است. رویترز در پایان گزارش خود می‌نویسد: بدبین‌ها این سوال را مطرح می‌کنند که اگر هدف عملیات، راضی کردن خاشقجی به بازگشت بوده، چرا این تعداد آدم از جمله افسران نظامی و یک کارشناس کالبدشکافی عضو تیم بوده‌اند؟

در همین ارتباط روز گذشته دونالد ترامپ در یک اظهار نظر جدید و متناقض دیگر گفت: از توضیح عربستان سعودی درباره شرایط کشته شدن خاشقجی راضی نیستم. فریب و دروغ وجود دارد و روشن است که نیرنگ و دروغی در کار بوده، هیچ کسی در عربستان سعودی اعلام نکرده مسؤول این اتفاق است. همچنین کسی هم نگفته در این پرونده مسؤولیتی ندارد. این درحالی بود که ترامپ یک روز پیشتر گفته بود عربستان با صدور بیانیه خود «گام اولیه خوبی» برداشته و اظهاراتش معتبر است. بحران قتل خاشقجی روز‌به‌روز بزرگ‌تر می‌شود به نحوی که عربستان حتی با کمک حمایت‌های آمریکا قادر به لاپوشانی آن نیست. دولت اردن با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد، افشای جزئیات قتل خاشقجی ضروری است. کانادا نیز اعلام کرد روایت عربستان از این قتل قانع‌کننده نیست. در مجموع کشورهای اروپایی بر این باورند که باید تحقیقاتی مستقل و بین‌المللی در باره قتل خاشقجی صورت گیرد تا حقایق آن روشن شود.

علیرضا هاشمی

بین الملل