با فرهاد ورهرام، مستندساز باسابقه و پیشکسوت
خانه اصلی مستند، تلویزیون است
فرهاد ورهرام، مستندساز خوش‌اخلاق و بذله‌گو بیش از پنج دهه است که در حوزه مستندسازی، فیلمبرداری، کارگردانی،تحقیق و عکاسی فعالیت‌های مختلفی داشته است، از جمله سایر فعالیت‌های هنری وی برگزاری چند نمایشگاه عکس در ایران، فرانسه و اتریش
بوده است.
یاد و یادگار، از آلپ تا دماوند، برگزاری مراسم شترکشی در کاشان، هورر دورق، بازار اردهال، بی‌شناسنامه‌ها و سیاهان جنوب از جمله آثار ماندگار ورهرام در حوزه مستندسازی هستند. ورهرام سال‌هاست برای شبکه‌های مختلف تلویزیونی فعالیت می‌کند و با تاسیس شبکه مستند، مستندهای ماندگاری از قبیل خاطرات روستا برای این شبکه تهیه و تدارک دیده است.
از او در اولین جشنواره مستند تلویزیون به پاس یک عمر فعالیت در عرصه مستندسازی تجلیل ودر پنجمین جشنواره سینما حقیقت در سال 90 هم برنده جایزه ویژه یک عمر دستاورد هنری شد.
سینمای مستند برای شما چه جذابیت‌هایی دارد که پنج دهه است در آن فعالیت می‌کنید؟
هر هنرمندی دغدغه‌های خاص خودش را دارد و سینمای مستند هم جزو دغدغه‌های کاری من است.
به چه سبکی در مستندسازی علاقه بیشتری دارید؟
ایران‌شناسی و مردم‌شناسی از ژانرهای مورد علاقه‌ام در سینمای مستند است. خوبی ساخت مستندهای از این جنس این است که در این سفرها با مناطق و آدم‌های جدید با آداب و سنن خاصشان آشنا می‌شویم. از نگاه دیگر در مستند می‌توان خیلی از مسائل و مشکلات را مطرح کرد که با طرح موضوع امکانی برای حل مشکل به وجود بیاید . در هرصورت سینمای مستند شغل وحرفه من است.
سینمای مستند چه ویژگی‌هایی نسبت به سینمای داستانی دارد؟
موضوعات سینمای مستند گسترده و متنوع است و در این سال‌ها با توجه به حضور مستندسازان ارزشمند و برگزاری جشنواره تخصصی و راه‌اندازی شبکه مستقل تلویزیونی هم رشد خوبی داشته که در کیفیت کار مستندسازان خیلی تاثیرگذار بوده است.
سینمای مستند نظیر سینمای داستانی امکان اکران گسترده ندارد. نقش تلویزیون در رونق و نمایش آثار مستند چگونه است؟
مدت‌ها این اعتقاد در ذهن برخی از مدیران سینمایی شکل گرفته بود که سینمای مستند هم دارای اکران باشد و در سینماها و سایر مراکز به نمایش دربیاید و به نظرم جای فیلم مستند بر پرده سینما نیست. تولید و تهیه بیشتر مستندهای شاخص در دنیا برعهده شبکه‌های مختلف تلویزیونی است . بنابراین خانه اصلی مستند، تلویزیون است. بحث قابل اشاره دیگر بحث بودجه در سینمای مستند است که قابل قیاس با بودجه مستند در خارج از کشور نیست و در نتیجه در بیرون از تلویزیون هم تهیه‌کننده قوی به لحاظ مالی نداریم که تمایل داشته باشد در حوزه تولید فیلم مستند سرمایه‌گذاری کند. البته چند تجربه خوب نمایش فیلم مستند مثل مستند خانه خدا داشتیم که به لحاظ مضمون مستند مورد استقبال مردم در سینماها قرار گرفت. در سال‌های اخیر هم جشنواره‌ای مثل عمار، نمایش برخی از فیلم‌هایش ـ در میانشان مستند هم وجود دارد ـ را به شهرها و روستاها برده که حرکت جدیدی است.
نمایش مستند در برخی از فرهنگسراها و مراکز هنری هم مورد استقبال خوبی از سوی مردم قرار گرفته است؟
بله، خوشبختانه در این سال‌ها خیلی از سالن‌های دولتی و خصوصی مثل خانه‌هنرمندان، موزه هنرهای معاصر و جاهای دیگری به تناوب فیلم مستند نشان می‌دهند که با استقبال خوب مردم هم مواجه می‌شوند. در هر صورت کیفیت مستند نکته تعیین‌کننده‌ای در جذب مخاطب است و البته مستندهای اجتماعی هم مخاطبان بیشتری دارند. شما بین دو مستندی که یکی درباره زندگی استاد قالیبافی است و دیگری درباره معضلات حاشیه‌نشینی شهرهای بزرگ را مقایسه کنید؛ مسلم است که مستند دومی مخاطبان بیشتری دارد. بنابراین سوژه نقش مهمی در موفقیت یک فیلم مستند دارد.
با وجود این بیشتر مستندهای پرتره که درباره شخصیت‌های معروف در ایران ساخته می‌شود، به لحاظ کیفی چندان آثار خوبی نیستند؟
بله، در بیشتر این نوع مستندها یک سری آدم رو به دوربین نشسته‌اند و درباره خوبی و فضائل اخلاقی سوژه حرف می‌زنند و شخص را به دروغ تا حد قهرمان بالا می‌برند.
برای اعتلا و رشد بیشتر سینمای مستند چه کارهایی باید انجام داد؟
مهم‌ترینش ثبات مدیریتی است، تا شخص مدیر بتواند راهکار و برنامه‌هایش را در طولانی مدت عملیاتی کند. با تغییر مدیریت این روند دستخوش سکته و سکون می‌شود. بحث مهم دیگر نداشتن نگاه سلیقه‌ای در بین مدیران است که به نظرم باید وحدت رویه وجود داشته باشد و هر مرکز یا شبکه‌ای معیارهای خاص خودش را نداشته باشد.
به نظر شماجای چه مسائلی در فیلم‌های مستند خالی احساس می‌شود؟
مهم‌ترین مساله بحث تحقیق و پژوهش برای ساخت مستند است که چون بودجه لازم برای ساخت مستند وجود ندارد اولین بخشی که قربانی می‌شود تحقیق و پژوهش است. بدون تحقیق و پژوهش مدون و کامل نمی‌توان انتظار داشت مستند درخشان، خوب و درجه یکی ساخته شود. من در چند شورای موافقت ساخت مستند حضور داشته‌ام. مستندساز طرحی را فرستاده که بیش از 80 درصدش از اینترنت کپی شده و خبری از تحقیقات میدانی و کتابخانه‌ای در آن نمی‌بینید. این مستندساز چون می‌داند نهاد تصویب‌کننده ساخت مستند برای تحقیق هزینه‌ای در برآورد مالی در نظر نمی‌گیرد از کنارش براحتی عبور می‌کند. در همه جای دنیا معادل 35 درصد هزینه تولید یک مستند را برای بخش تحقیق آن لحاظ می‌کنند.
ورود دیجیتال چه تاثیری در سینمای مستند داشته است؟
شرایط را سهل کرده و هر کسی شده مستندساز و دوربینی را دست می‌گیرد و می‌رود داخل شهر یا روستایی، موضوعی را کار می‌کند و فکر می‌کند چون شبکه مستند نیاز به خوراک دارد فیلم را می‌خرد و نمایش می‌دهد.
اعتلای سینمای مستند
من تجربیات بسیار خوبی در همکاری با شبکه مستند از جمله همین کارم که در حال پخش است با نام خاطرات روستا داشته‌ام. در این شبکه مدیرانش رفتارهای درست و حرفه‌ای با مستندساز دارند و در یک پروسه حرفه‌ای و اصولی با مستندساز وارد همکاری می‌شوند و ابتدا طرح را بررسی می‌کرده و بعد از موافقت و برآورد هزینه، امکان ساخت مستند را فراهم می‌کنند و در طول فیلمبرداری هم به‌عنوان پشتیبان خوب با مستندساز در ارتباط هستند و در مشکلات احتمالی کمک حالش می‌شوند و بنابراین به شبکه مستند نمره قبولی می‌دهم و ای‌کاش بودجه این شبکه افزایش پیدا کند.
احمد محمد اسماعیلی
گفت و گو
علی کفاشیان در گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم»:
علنی گفتند «کیروش» ایران را به قطر فروخته!
در گفتوگوی «جام‌جم» با مدیرکل دفتر آبخیزداری؛