کـربـلا در‌ آینه تصویر

معمولا هم از کنار وقایع تاریخی بی‌تفاوت نگذشته است، چه برسد به وقایع تاریخی سرنوشت‌سازی همچون حادثه عظیم کربلا که باور معتقدینش را به دو مبدا تاریخی قبل از آشنایی با فرهنگ حسینی و بعد از آشنایی تقسیم می‌کند.

سینما و تلویزیون همیشه نگاهی به این واقعه داشته است و تقریبا هر نویسنده و هنرمند باورمندی به شکلی، قلمی به این سو چرخانیده و مستقیم و غیرمستقیم در حد و اندازه‌های توان و وسع خودش به این فرهنگ غنی انسانیت و آزادگی ادای ارادتی کرده است. اما در این میان شاید تلویزیون رسالتی سنگین‌تر از بقیه بر دوش دارد، زیرا در دسترس‌ترین وسیله اطلاع‌رسانی جمعی با بیشترین مخاطبان از همه اقشار فکری و سنی جامعه است.

در طول این سال‌ها تلویزیون تلاش کرده تصویری قابل درک از واقعه کربلا به مخاطبان خود بدهد. البته این که در انجام این کار موفق بوده، خود بحث دیگری است، اما واقعیت این است که این رسانه کوشش کرده از همه ظرفیت‌های خود برای رسیدن به این مهم استفاده کند و ماحصل آن انبوهی از فیلم‌ها، سریال‌ها و برنامه‌های مختلف مذهبی در این زمینه بوده است.

در اینجا سعی می‌کنیم نگاهی بسیار گذرا به آنچه گذشته بیندازیم و راهکارهایی جزئی برای بهتر شدن روند سریال‌سازی مناسبتی ایام محرم و صفر بیان کنیم.

سفارش‌های عجله‌ای آفت سریال‌سازی مناسبتی

داوود قچاق تهیه‌کننده سینما و تلویزیون که دستی هم بر آتش سریال مناسبتی دارد، معتقد است باید سفارش ساخت آثار ماه مبارک رمضان یا ماه محرم و صفر بموقع انجام شود تا زمان برای ساخت یک اثر خوب وجود داشته باشد.

وی می‌افزاید: برنامه‌های مناسبتی تا به این سن که از خدا گرفته‌ام، با وجود این‌که بعد از انقلاب تمرکز خوبی رویش بوده، اما همیشه دیر آمده و زود رفته است.

وی می‌افزاید: ما معمولا در زمان کمی مانده به فلان مناسبت مذهبی یک اثر را کلید زدیم و به محض تمام شدن مثلا اربعین به کلی اربعین را فراموش می‌کنیم و مساله اینجاست که هیچ وقت برنامه‌ریزی بلند مدت برای این اعیاد و عزاداری‌ها نداریم.

تهیه‌کننده سریال «فاخته» معتقد است: برنامه‌سازی در سینما از آنجا که گیشه دارد و پای ضرر و سود در میان است به نوعی تجارت محسوب می‌شود و مسئولیت مالی آن نسبت به تلویزیون کمتر است، اما بخشی از درآمد تلویزیون مالیات‌هایی است که همه اقشار مردم برای هزینه‌های روزمره زندگی پرداخته‌اند و برنامه‌سازی با آن مسئولیتی بسیار سنگین دارد و نباید ریالی جابه‌جا یا هدر بشود.

وی ادامه می‌دهد: اگر قرار است برنامه‌ای به مناسبت خاصی ساخته شود بهتر است از چند ماه قبل روی آن فکر و برنامه‌ریزی کنیم تا با انجام یک کار عجله‌ای به خودمان و گروه فشار نیاورده و کاری با کیفیتی نامطلوب در حد از سر باز کردن به پخش برسانیم و پرونده این ماجرا را تا سال دیگر ببندیم.

تهیه‌کننده سریال «بیست» درباره راهکارهای ماندگاری این آثار و رسوخ در قلب مخاطب گفت: شورحسینی را از کودکی در دل همه ما انداخته‌اند و حالا وقت این است که واقعا شعور حسینی را تمرین کنیم و روی این متمرکز شویم که یک انسان فارغ از این‌که نوه پیامبر اسلام بوده، انسانی بوده که 14قرن پیش گفته اگر دین ندارید لااقل آزاده باشید و این مفهوم اصیل و بزرگی است که کمتر در آثارمان انعکاس داده‌ایم. این همان اصل قضیه است که به نظرم از آن غافل مانده‌ایم و به نوعی پیام اصلی عاشورا محسوب می‌شود.

قچاق ادامه می‌دهد: انسان فطرتا مقصودپرست است و ذاتا دوست دارد عاشق بشود و ما فقط باید این فطرت پرستنده را راهنمایی کنیم تا عاشق چه کسی و چه چیزی بشود. در این میان متولیان هنر اگر کارشان را بلد باشند و به مخاطب خود که مردمی واقعا با شعور و باشرف هستند فکر کنند و بخواهند آثارشان در ذهن و قلب مردم جاودانه شود کار را به کاردانش می‌سپارند.

وی تصریح کرد: در بین همه آثار ساخته شده در این سال‌ها، «شب دهم» اگرچه خارق‌العاده و خالی از اشکال نبود، اما در سطح خودش و مجموع آثاری که تا به حال ساخته شده یک سر و گردن بالاتر بوده است.

همزمانی محرم و نوروز و بدعتی نیکو در سریال‌سازی با عنوان مناسبتی

شب دهم، از ساخته‌های مشهور حسن فتحی یکی از سریال‌هایی است که تقریبا هیچ وقت از حافظه بصری و موسیقیایی مردم پاک نخواهد شد. هم زمانی نوروز و محرم سال 80 شبکه یک را بر آن داشت تا سریالی مناسبتی (که تا قبل از آن، این چنین تبدیل به رویه و عادت هر ساله نشده بود) با محوریت ماه محرم روی آنتن ببرند و همکاری مشترک حسن فتحی و حسن بشکوفه که قرار بود این فیلمنامه را در قالب فیلمی سینمایی برای حوزه هنری بسازند، یکی از ماندگارترین سریال‌های تاریخ سریال‌سازی بعد از انقلاب را رقم زد. شب دهم که با محوریت کلی و انتقال پیام اصلی عاشورا به خانه‌های مردم آمد، با استعانت از هنر تعزیه و روایت در بستر تاریخی غنی با فیلمنامه‌ای منسجم و بازی‌های عمیق و ترکیبی جدی‌تر از یک سریال وظیفه‌ای یا مناسبتی توانست تاثیر مثبت خود را گذاشته و ماندگار شود.

معصومیت از دست رفته، سفر سبز و مختارنامه هم از دیگر نمونه‌هایی است که با پشتوانه تاریخی محکم و مفصل در عین پردازش‌های هنرمندانه و پررنگ و لعاب در خود پیام آزادگی امام حسین(ع) و یارانش را به جامعه که مخاطب رسانه هستند یادآوری می‌کند.

تلاش برای انعکاس گوشه‌ای از عظمت واقعه عاشورا

یکی دیگر از آثار مناسبتی، مجموعه «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» است که معمولا با محوریت موضوعات اخلاقی مذهبی روی آنتن رفته‌اند. محمود معظمی کارگردان این مجموعه درباره ویژگی‌های ساخت آثار مناسبتی و خصوصا آثاری که با موضوع واقعه عاشورا جلوی دوربین می‌روند، می‌گوید: ماه محرم علاوه بر فضای دلنشین مذهبی خاصی که دارد، تاثیرگذاری بیشتری هم روی مردم دارد به گونه‌ای که در این ماه اگر اثری نمایشی تولید و پخش شود، بمراتب نسبت به زمان‌های عادی اثر بیشتری بر جای می‌گذارد.

وی تصریح می‌کند: به همین دلیل ما هم پخش مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد را در این ایام متوقف نکردیم و سعی کردیم بیش از پیش و به فراخور این ایام، آموزه‌های اجتماعی، مذهبی، نکات اخلاقی و پندآموز در قالب داستان‌های کوتاه و تاثیرگذار را به تصویر بکشیم تا غیرمستقیم پیام‌های عاشورا همچون راستی، آزادگی، انسانیت، امر به معروف و نهی از منکر و ... را به مخاطب انتقال دهیم و امروز که در پایان این ایام هستیم امیدواریم عملکرد موفقی از خود نشان داده باشیم.

وی می‌افزاید: در حقیقت این وقایع مذهبی آن‌قدر عظیم و تکان‌دهنده است که ما اگر بتوانیم حتی گوشه از آن را در زندگی‌های معمولی خودمان به تصویر بکشیم به نظرم قدم خوبی برداشته‌ایم.

به سمت مقتل‌خوانی برویم

حمید بهمنی، نویسنده و کارگردان سینمای مذهبی و دفاع مقدس هم به نکات جالبی درباره رسوخ فرهنگ عاشورا در فیلمسازی اشاره می‌کند و می‌گوید: از آنجا که ما به برکت انقلاب و رزمندگان اسلام، مشغول فیلمسازی هستیم و از آنجا که انقلاب اسلامی ما نیز، از فرهنگ عاشورا نشأت گرفته، به نوعی همگی وام‌دار این نهضت هستیم.

وی در این زمینه خاطرنشان می‌کند: این‌که در همه این سال‌ها برای انعکاس فرهنگ عاشورا کم گذاشتیم بسیار تاسفبار و نگران‌کننده است که البته در این میان تلویزیون توانسته به خاطر جایگاهش و میزان نفوذش آثار قابل توجهی در این زمینه ارائه کند، اما همه می‌دانیم واقعه عاشورا به لحاظ عظمت آنچنان بزرگ است که سال‌ها می‌توان آثار فاخری در این زمینه تهیه کرد و به مخاطب عرضه کرد. به طور مختصر این طور می‌توانم بگویم که نمره تلویزیون از رسانه‌های دیگر در این حوزه بمراتب بیشتر است.

بهمنی می‌افزاید: با این وجود‌ سیاست‌های غلطی که از سال 76 به بعد، هنر مارا از مسیر اصلی خود دور کرد،‌ تا امروز اثر ناطلوب خود را حفظ کرده و ذهن مخاطبان را از مسیر کربلا و هدف انقلاب دور ساخته است، اما فراموش نکنیم که فقط محرم و صفر زمان مناسبی برای یادآوری واقعه کربلا نیست بلکه همیشه و همه جا می‌شود از این اتفاق عظیم در سینما و تلویزیون حرف زد.

وی در پایان تاکید می‌کند: ما هرگونه برداشتی از دفاع مقدس داشته باشیم، محال است خارج از چارچوب ایثار و معنویات کربلا باشد پس باید در این دوران غرور خودمان را در برابر عظمت این نهضت بشکنیم و علاوه بر مشکی پوشیدن و گریه کردن، به سمت مطالعه کتاب‌های معرفی‌کننده این قیام عظیم برویم و مثلا مقتل‌هایی چون الارشاد شیخ مفید را بخوانیم و آن را در قالب‌های هنری مطرح کنیم.

مریم اکبرلو