سیاست‌زدگی آفتی برای سازمان ملل

اگر سال 1945 فقط 51 دولت به عنوان اعضای مؤسس، در سازمان ملل متحد حضور داشته‌اند امروزه تعداد اعضای آن متجاوز از 185 دولت است. در کنار افزایش اعضا می‌توان تحول فعالیت‌های سازمان را نیز مشاهده کرد. از مهم‌ترین فعالیت‌های سازمان ملل متحد که دچار تحول شده است فعالیت در قلمرو صلح و امنیت جهانی است که اصلی‌ترین هدف سازمان هم هست. این تحول در واقع گسترش مفهوم صلح را به ارمغان آورده است.

سازمان ملل متحد ممکن است نگاهی ایده‌آل‌گرانه به اندیشه‌های صلح، عدالت اجتماعی، برابری، امنیت و رفاه داشته باشد، اما تحقق نهایی و موثر آن مستلزم همکاری دولت‌های عضو و اشتراک منابع‌شان بدون هیچ پیش شرطی است تا این اطمینان حاصل شود که ماموریت سازمان ملل و نه لزوما منافع کشورهای عضو در اولویت است. این‌که آیا سازمان ملل توانسته به عنوان یک نهاد و سازمان فراملی در تحقق اهداف منشور ملل متحد موفق باشد را در گفت‌وگو با پروفسور نادر انتصار، رئیس دانشکده علوم سیاسی و حقوق دانشگاه آلاباما جنوبی آمریکا مورد بررسی قرار داده‌ایم. او از کارشناسان برجسته در حوزه مسائل خاورمیانه و حقوق بین‌الملل است. کتاب «سیاست کردها در خاورمیانه» اثر وی از منابع مرجع در این حوزه مطالعاتی به شمار می‌رود.

سازمان ملل نهادی است که وظیفه اولیه آن برقراری صلح و ثبات بین‌المللی است. بر این اساس نقش سازمان ملل در حل بحران‌های جهانی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

سازمان ملل در مدیریت یا حل مسائل و مشکلات عمده بین‌المللی جهانی خیلی موفق نبوده است. البته باید توجه داشت که سازمان ملل به‌عنوان یک واحد و هویت فراملی به لحاظ پولی و سیاسی مستقل از دولت‌های عضو نیست. در واقع این سازمان به لحاظ مالی وابسته به کشورهای عضو است و رویکردها و جهت‌گیری‌های سیاسی اعضای آن نیز بر عملکرد آن تأثیرگذار است. در واقع اگر نارسایی در عملکرد این سازمان وجود دارد از حیث نارسایی ساختاری این سازمان است و نه ضرورتا از مفهوم خود سازمان ملل به عنوان یک نهاد انتزاعی مستقل از دولت‌ها.

در دوران کنونی یعنی دوران دبیرکلی بان‌کی‌مون سازمان ملل چه نقشی در حل بحران‌های جهانی داشته است؟

دبیرکل کنونی سازمان ملل بان‌کی‌مون یک دبیر کل موفق در مقایسه با دبیرکل‌های قبلی سازمان ملل نبوده است. در واقع وقتی تاریخ سازمان ملل وعملکرد دبیرکل‌های آن را بررسی کنیم درمی‌یابیم که بان‌کی‌مون دینامیسم‌های عمده یک دبیرکل را ندارد. وی شخصی است که خیلی زیاد تسلیم خواسته‌های قدرتهای جهانی و کشورهای قدرتمند به ویژه قدرت‌های غربی می‌شود. بان‌کی‌مون به عنوان دبیرکل سازمان ملل در مواجهه با بحران‌های جهانی فاقد ابتکار عمل لازم بوده است. شخص دبیرکل در چنین مواقعی و در بحران‌های بین‌المللی می‌تواند ابتکار عمل‌هایی را فعال کند که کسی در انجام این کار موفق نبوده است.

مهم‌ترین موانعی که باعث می‌شود سازمان ملل نتواند ایفاگر نقش مثمرتر در حل بحران‌های جهانی شود چیست؟

سازمان ملل بشدت سیاسی زده شده و عملکرد این سازمان به شدت تحت تأثیر مسائل سیاسی قرار گرفته است. ساختار این سازمان شبیه موازنه قوای موجود در پایان جنگ جهانی دوم است. این سازمان به لحاظ ساختاری دارای مشکلاتی است که رفع آن نیازمند تغییرات ساختاری در این سازمان است. برخی نهادها و صلاحیت‌های این سازمان مناسب مسائل و مشکلات بین‌المللی در قرن بیست و یکم نیست. برای نمونه داشتن حق وتو و اعطای این حق به کشورهای قدرتمند و فاتح جنگ جهانی دوم برای رفع مشکلات و مسائل بین‌المللی در قرن 21 کارآمد نیست. در حال حاضر سازمان ملل وابستگی زیادی چه به لحاظ مالی و چه به لحاظ سیاسی به مجموعه‌ای از کشورهای قدرتمند دارد و این معضل و مشکلی برای این سازمان است.

یکی از موانعی که باعث می‌شود سازمان ملل نتواند ایفاگر نقش فعال‌تر در بحران‌های جهانی باشد عدم استقلال مالی این سازمان است. با توجه به این‌که این عدم استقلال همیشگی خواهد بود آیا مکانیسمی وجود خواهد داشت که این وابستگی مالی بر عملکرد این سازمان سایه نیندازد؟

بله این نکته درست است، اما این فقط مختص سازمان ملل متحد نیست. هر سازمانی که متشکل از کشورها (nations-state) است و به لحاظ مالی وابستگی به حق عضویت اعضایش دارد با این مشکل دست و پنجه نرم می‌کند. اعضای قدرتمندتر وثروتمندتر در عملکرد سازمان ملل متحد و نهادهای وابسته به آن بیشتر سهیم هستند. در نتیجه این کشورها کنترل بیشتری بر سازمان ملل خواهند داشت و خواسته‌های خود را بیشتر بر این سازمان ملل اعمال خواهند کرد. باید توجه داشت که سازمان‌های بین‌المللی نمی‌توانند بانک‌های مرکزی خود را داشته باشند و به لحاظ منابع مالی مستقل باشند.