نقد و تحلیل «مقام چهارم»؛ بهای رسیدن به سکوی قهرمانی | شبکه نمایش

به گزارش جام جم آنلاین؛ هفته گذشته شبکه نمایش در ساعت ۲۳ فیلم هندی «طلا» را روی آنتن برد؛ اثری ورزشی که رقابت و تلاش برای رسیدن به افتخار را در مرکز روایت خود قرار می‌داد. این هفته، در همان ساعت، فیلم کره‌ای «مقام چهارم» جای آن را گرفته است؛ انتخابی که از همان ابتدا مسیر متفاوتی را پیش می‌گیرد. این بار قرار نیست صرفاً شاهد تمرین‌های دشوار، رقابت‌های نفس‌گیر و تلاش یک ورزشکار برای رسیدن به سکوی قهرمانی باشیم. فیلم جانگ جی‌وو از جایی شروع می‌شود که نتیجه مسابقه برای یک کودک فقط یک عدد است، اما برای بزرگسالان به معیاری برای سنجیدن آینده و حتی ارزش او تبدیل می‌شود. «مقام چهارم» در دل یک داستان ورزشی، پرسشی جدی‌تر را مطرح می‌کند: وقتی میل به موفقیت از خواسته‌های خود کودک پیشی می‌گیرد، ورزش چه نسبتی با تربیت و خشونت پیدا می‌کند؟

شکستی که فقط برای مادر معنا دارد
در بسیاری از فیلم‌های ورزشی، رتبه چهارم می‌تواند نقطه شروعی برای تلاش بیشتر باشد؛ نتیجه‌ای که ورزشکار را به تمرین و رقابت دوباره ترغیب می‌کند. اما در «مقام چهارم»، همین جایگاه به مسئله‌ای خانوادگی تبدیل می‌شود. جون‌هو، پسربچه‌ای که به شنا علاقه دارد، در مسابقه‌ها به رتبه‌ای می‌رسد که از نگاه خودش لزوماً فاجعه نیست، اما مادرش آن را نشانه‌ای از ناکامی می‌داند.
تفاوت نگاه این دو، یکی از پایه‌های اصلی درام است. برای جون‌هو، شنا هنوز می‌تواند تجربه‌ای لذت‌بخش و بخشی از زندگی روزمره باشد؛ برای مادر، این ورزش مسیری برای رسیدن به موفقیت و کسب مدال است. او آینده فرزندش را با نتیجه مسابقه‌ها پیوند می‌زند و چهارم شدن را نه یک نتیجه موقت، بلکه مانعی در مسیر پیشرفت می‌بیند. به همین دلیل، مسئله فیلم صرفاً مادری نیست که از فرزندش انتظار زیادی دارد؛ موضوع، تبدیل شدن خواسته بزرگسالان به معیاری است که کودک ناچار می‌شود خودش را با آن بسنجد.
جانگ جی‌وو برای طرح این تعارض، به جای آن‌که از ابتدا با یک قهرمان شکست‌خورده یا کودکی سرخورده روبه‌رویمان کند، فاصله میان تجربه جون‌هو و انتظارات اطرافیانش را برجسته می‌کند. همین فاصله است که به موقعیت‌های فیلم تنش می‌دهد. تماشاگر می‌بیند آنچه برای مادر نشانه عقب‌ماندگی است، برای کودک هنوز می‌تواند بخشی از علاقه و بازی باشد؛ علاقه‌ای که زیر فشار نتیجه‌گرایی بزرگسالان در معرض فرسایش قرار می‌گیرد.

مربی‌ای که شکست‌های گذشته را به شاگردش منتقل می‌کند
اگر فشار مادر، خواسته بزرگسالان را وارد زندگی ورزشی جون‌هو می‌کند، مربی او این فشار را به شیوه‌ای مستقیم‌تر و خشن‌تر پیش می‌برد. گوانگ‌سو، مربی جدید پسر، خود زمانی شناگری مستعد بوده و حتی رکورد آسیایی داشته است؛ اما تجربه تلخ برخورد‌های خشونت‌آمیز در دوران ورزش حرفه‌ای، مسیر او را تغییر داده است. حالا او در موقعیتی قرار گرفته که همان منطق را در قبال شاگردش به کار می‌گیرد.
اهمیت این شخصیت در آن است که خشونتش صرفاً از بدخواهی یا میل به آزار دیگران نمی‌آید. گوانگ‌سو در فضایی رشد کرده که سخت‌گیری بدنی را بخشی از تربیت ورزشکار می‌دانسته و ظاهراً هنوز نتوانسته میان تمرین جدی و تنبیه تفاوت روشنی قائل شود. او به جای آن‌که تجربه گذشته‌اش را فرصتی برای تغییر شیوه مربیگری بداند، همان الگو را به نسل بعد منتقل می‌کند. به این ترتیب، فیلم خشونت را به یک رفتار فردی محدود نمی‌کند؛ آن را در قالب چرخه‌ای نشان می‌دهد که از یک نسل به نسل دیگر می‌رسد.
این انتخاب، شخصیت مربی را از یک ضدقهرمان ساده فراتر می‌برد. تماشاگر می‌تواند رفتار او را محکوم کند، اما هم‌زمان ریشه‌های شکل‌گیری آن را نیز ببیند. فیلم در این بخش به‌جای ارائه پاسخ آسان، نشان می‌دهد چگونه فردی که زمانی قربانی خشونت بوده، ممکن است در موقعیتی تازه همان رفتار را بازتولید کند. این وجه از داستان، «مقام چهارم» را از یک درام معمول درباره مربی سخت‌گیر و شاگرد مستعد جدا می‌کند.

وقتی خانواده هم در این چرخه سهم دارد
مسئولیت آنچه بر جون‌هو می‌گذرد، فقط بر دوش مربی نیست. فیلم با پرداختن به واکنش پدر و مادر، نشان می‌دهد خشونت در محیط ورزشی زمانی امکان ادامه پیدا می‌کند که اطرافیان نیز به شکل‌های مختلف آن را نادیده بگیرند یا توجیه کنند. مادر آثار فشار و آسیب را می‌بیند، اما میل به موفقیت فرزندش باعث می‌شود در برابر آنچه اتفاق می‌افتد، سکوت کند. این سکوت، به اندازه رفتار مستقیم مربی در پیشبرد بحران اهمیت دارد.
شخصیت پدر نیز به این معادله پیچیدگی بیشتری می‌دهد. او که روزنامه‌نگار است، در گذشته برخورد خشونت‌آمیز یک مربی با ورزشکار را با این استدلال توجیه کرده که حتماً آن ورزشکار دلیلی برای تنبیه شدن داشته است؛ اما وقتی پای فرزند خودش به میان می‌آید، موضع دیگری می‌گیرد و نمی‌پذیرد که با او چنین رفتاری شود. جانگ جی‌وو در گفت‌و‌گو با رسانه کره‌ای «ایلگان اسپورتس» توضیح داده که این تناقض را آگاهانه در شخصیت پدر قرار داده است؛ شخصیتی که در مواجهه با مسئله‌ای عمومی یک قضاوت دارد، اما در موقعیت شخصی نمی‌تواند همان معیار را حفظ کند.
این جزئیات کمک می‌کند فیلم به تقسیم‌بندی ساده آدم‌های خوب و بد تن ندهد. مادر، پدر و مربی هرکدام در موقعیتی قرار دارند که میان باورهایشان و رفتار واقعی‌شان فاصله می‌افتد. در چنین شرایطی، مسئله فقط پیدا کردن مقصر نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که چه نوع نگرشی به موفقیت و تربیت اجازه می‌دهد آسیب دیدن یک کودک به بهایی قابل‌قبول برای پیشرفت او تبدیل شود.

جایی که تصاویر حرف بیشتری برای گفتن دارند
یکی از امتیاز‌های «مقام چهارم» این است که فضای استخر را صرفاً به محل برگزاری مسابقه و تمرین محدود نمی‌کند. آب در این فیلم هم می‌تواند محل رهایی و خلوت جون‌هو باشد و هم فضایی که بدن او زیر نظارت و فشار مربی قرار می‌گیرد. همین دوگانگی به تصاویر زیر آب اهمیت می‌دهد؛ جایی که برای لحظاتی می‌توان از هیاهوی بیرون فاصله گرفت و تجربه شخصی کودک را دنبال کرد.
جانگ جی‌وو در گفت‌و‌گو با «ایلگان اسپورتس» گفته است که از مدت‌ها پیش تصویر فیلمبرداری زیر آب در ذهنش بوده و انتخاب شنا نیز تا حدی از علاقه‌اش به ساخت چنین صحنه‌هایی ناشی شده است. او همچنین برای ایفای نقش جون‌هو به دنبال بازیگری بود که تجربه شنا داشته باشد؛ یو جه‌سانگ پیش از ورود به بازیگری شناگر بوده است. این انتخاب فقط به باورپذیری حرکات ورزشی کمک نمی‌کند، بلکه به فیلم اجازه می‌دهد رابطه شخصیت با آب را از سطح اجرای یک مهارت فراتر ببرد.
در یکی از سکانس‌های شاخص فیلم، جون‌هو در استخری خلوت و دور از فضای پرتنش تمرین، به‌تنهایی شنا می‌کند. اهمیت این صحنه در آن است که شنا برای لحظاتی از رقابت و سنجش فاصله می‌گیرد و دوباره به تجربه‌ای شخصی تبدیل می‌شود. خبرگزاری یونهاپ نیز در نقد خود به زیبایی و حال‌وهوای این سکانس اشاره کرده است. در واقع، فیلم هرجا به تصویر اجازه می‌دهد به جای توضیح مستقیم موقعیت، احساس شخصیت را منتقل کند، به تأثیرگذاری بیشتری می‌رسد.

جانگ جی‌وو و پرهیز از شخصیت‌های یک‌بعدی
جانگ جی‌وو پیش از «مقام چهارم» نیز در آثاری، چون «پایان خوش» و «ایون‌گیو» به سراغ روابط انسانی و تعارض‌های درونی شخصیت‌ها رفته بود. در این فیلم هم مسئله اصلی برای او صرفاً نمایش خشونت در ورزش نیست؛ بلکه واکاوی آدم‌هایی است که هرکدام به شکلی درگیر خواسته‌ها، ترس‌ها و تناقض‌های خود هستند. به همین دلیل، فیلم به ساختن یک مربی شرور و مادری بی‌رحم بسنده نمی‌کند تا تماشاگر بدون تردید در برابر آنها موضع بگیرد.
این رویکرد در انتخاب بازیگران نیز اهمیت دارد. پارک هه‌جون در نقش گوانگ‌سو، شخصیتی را بازی می‌کند که گذشته ورزشی‌اش هنوز بر رفتار امروزش سایه انداخته است. لی هانگ‌نا در نقش مادر و یو جه‌سانگ در نقش جون‌هو نیز در شکل دادن به رابطه پرتنش خانواده و کودک سهم دارند. حضور بازیگری که تجربه شنا داشته، به بخش ورزشی نقش جون‌هو اعتبار بیشتری می‌دهد و از تصنعی شدن حرکات او جلوگیری می‌کند.
البته فیلم در بعضی موقعیت‌ها برای روشن کردن موضع خود به گفت‌و‌گو‌های مستقیم متکی می‌شود و همین مسئله گاهی از ظرافتی که در صحنه‌های تصویری‌اش دیده می‌شود، فاصله می‌گیرد. با این حال، امتیاز مهم اثر آن است که به جای متهم کردن یک فرد و بستن پرونده، مجموعه‌ای از رفتار‌ها و باور‌ها را کنار هم قرار می‌دهد تا مخاطب نسبت میان آنها را بسنجد. این نگاه، با موضوعی که فیلم انتخاب کرده تناسب دارد؛ زیرا خشونت مورد بحث آن فقط در یک برخورد فیزیکی خلاصه نمی‌شود و در نگرش اطرافیان نیز ریشه دارد.

چرا «مقام چهارم» ارزش تماشا دارد؟
«مقام چهارم» برای مخاطبی که انتظار یک درام ورزشی متعارف با مسابقه‌های پرهیجان و مسیر صعود یک قهرمان را دارد، ممکن است انتخاب متفاوتی باشد. فیلم بیش از آن‌که بر هیجان رقابت تمرکز کند، به رابطه کودک با ورزشی می‌پردازد که قرار بوده برایش لذت‌بخش باشد، اما به‌تدریج زیر فشار انتظارات دیگران قرار می‌گیرد. همین تغییر زاویه، تماشای آن را برای کسانی هم که علاقه ویژه‌ای به شنا ندارند، معنادار می‌کند.
اثر جانگ جی‌وو در عین پرداختن به مسئله‌ای اجتماعی، از ظرفیت‌های خود سینما نیز استفاده می‌کند؛ از تضاد میان فضای پرتنش تمرین و خلوت استخر گرفته تا بازی با تصویر و لحظاتی که تجربه درونی شخصیت را بدون توضیح اضافه منتقل می‌کنند. فیلم البته بی‌نقص نیست و گاهی پیام خود را صریح‌تر از آنچه لازم است بیان می‌کند، اما در مجموع از تبدیل شدن به یک بیانیه ساده علیه خشونت فاصله می‌گیرد.
نکته مهم‌تر این است که «مقام چهارم» موفقیت را فقط با جایگاه ورزشکار در جدول مسابقه نمی‌سنجد. فیلم از تماشاگر می‌خواهد به مسیری نگاه کند که کودک برای رسیدن به آن جایگاه طی می‌کند و ببیند بزرگسالان چه چیز‌هایی را به نام پیشرفت از او می‌گیرند. درام کره‌ای شبکه نمایش، به جای وعده یک قهرمانی بی‌دردسر، پرسشی باقی می‌گذارد که فراتر از استخر و مسابقه است: آیا هر نتیجه‌ای ارزش پرداختن هر بهایی را دارد؟ این فیلم را امشب ساعت ۲۳ از شبکه نمایش تماشا کنید.