شیعیان یمن؛ از دیروز تا امروز

براساس گزارش​های تاریخی در جریان اختلافی که بر سر انتخاب خلیفه بعد از وفات پیامبر(ص) در سقیفه بنی​ساعده رخ داد، هسته اولیه تشیع با حضور یمنی​ها شکل گرفت. این گروه در دوران خلافت امام علی(ع) نیز جزو نیروهای موثر سپاه ایشان به شمار می​آمدند.

دوستی حضرت علی(ع) و خاندان او صفت بارز یمنی​ها بود. چهره​های شاخصی مثل حجربن عدی، عمرو بن حمق خزاعی، عدی بن حاتم و هانی بن عروه، از یمنی‌های نام​آوری هستند که به دوستی با اهل بیت(ع) شهره بودند و برخی از آنان هم بر سر اعتقادات شیعی خود جان باختند. در روایت‌های تاریخی آمده است که در جریان واقعه کربلا از مجموع شهدای این حادثه 34 نفر یمنی بودند.

شیعیان و در راس آنان علویان شامل فرزندان و نوادگان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) بعد از ماجرای عاشورا همواره با سیاست​های سختگیرانه و خشن دولت​های اموی و عباسی مواجه بودند و از این رو با دو رویکرد نسبت به این برخورد واکنش نشان دادند.

برخی از علویان برای رهایی از تنگناهای موجود به فعالیت‌های فرهنگی روی آوردند و برخی دیگر هم برای مقابله با ظلم دست به شمشیر بردند. یکی از علویانی که قیام به سیف (نبرد مسلحانه) را در راس فعالیت​های خود قرار داد زید بن علی، فرزند امام چهارم بود که هسته مقاومتی تشکیل داد، اما در دفع ظلم موفق نبود و به شهادت رسید. راه و اهداف او در مبارزه، از سوی فرزندانش ادامه پیدا کرده و از آن پس، گروهی تحت عنوان زیدیان در تاریخ تشیع شکل گرفت که پایه​گذاران حکومت شیعی در یمن و طبرستان شدند.

قاسم بن ابراهیم رسی (246 قمری) از معروف​ترین امامان زیدیه در نیمه نخست قرن سوم بود که دعوت قبایل یمنی را پذیرفت و به یمن مهاجرت کرد اما در سفر اول موفق به کسب نتیجه و جلب توجه قبایل سرشناس یمنی نشد، در نتیجه به مدینه مراجعت کرد.

سال 284 بار دیگر یمنی‌ها از قاسم دعوت کردند که این بار بازگشت مجدد او با موفقیت همراه بود و وی موفق به تاسیس حکومتی شیعی مبتنی بر عقاید مذهب زیدیه در مناطق شمالی شد. هواداران این گروه در ابتدا بیشترین پیوند و نزدیکی را با جریان شیعه امامیه داشتند، اما بیشتر اهل عمل بودند و در اوایل کار، کمتر به مباحث فرهنگی پرداختند و بیشتر در فکر مبارزه با هیات حاکمه بودند.

به لحاظ فقهی اشتراکات میان امامیه و زیدیه زیاد است بخصوص این‌که قائل به عصمت اهل بیت(ع) شامل علی‌(ع)، فاطمه(س) و حسن و حسین (ع) هستند و در مقابل، مخالفان امامت و خلافت امام علی و امام حسن و امام حسین (ع) را حتی اگر از صحابه باشند مورد طعن و تخطئه قرار می‌دهند.

از دیگر وجوه اشتراک آنها با شیعه این است که آنها مانند امامیه، باب اجتهاد را باز می‌‌دانند و به همین خاطر فتاوای فقهی و سنت‌های نزدیک به امامیه در بین آنها رواج دارد، ازجمله این که جمع بین نمازها را جایز می‌دانند و به ارسال دست در نماز قائل هستند و مانند اهل سنت بعد از سوره حمد در نماز آمین نمی‌گویند.

علاوه بر این مانند شیعیان در سفر، نماز را شکسته می‌خوانند و محافل و مجالس جشن و سرور به مناسب روز غدیر برگزار می‌کنند. تقدیس ائمه و زیارت اهل قبور از دیگر مشترکات میان شیعیان و زیدیه است.

در میان زیدیان، شیعیان حوثی بیشترین قرابت و نزدیکی را با جریان امامیه دارند. حسین بدرالدین حوثی، بنیانگذار گروه شباب​المومنین از علاقه​مندان انقلاب و امام خمینی(ره) بود و قبل از شهادتش به ایران آمد و با اندیشه​های امام آشنا شد. او که دیدگاهی ضد غربی و ضداسرائیلی داشت حرکتی را بر ضد حاکمیت علی عبدالله صالح، آغاز کرد.

این حرکت او اعتراض به تبعیض​های صورت گرفته علیه جریان شیعی بود و البته با برخورد سخت و خشن حاکمیت مواجه شد. او در سال 2004 به شهادت رسید و ادامه حرکت از سوی عبدالمالک حوثی رهبر انصارالله پیگیری شد.

فتاح غلامی ‌‌/‌‌ گروه تاریخ