خط فرضی

شرط لازم کارگردانی فیلم یعنی صحنه‌پردازی همین جا‌ آشکار می‌شود و اهمیت پیدا می‌کند.

کارگردان باید نظری دقیق درباره‌ موقعیت‌ دوربین داشته و قادر باشد از پیش، فضای کلی صحنه و موقعیت دوربین و بازیگران را در ذهن مجسم کند و ساختاری را که از ترکیب‌های مختلف این عناصر به دست می‌آید، حدس بزند.

الگوهای صحنه‌پردازی اصطلاحی است که برای تبیین انواع و اقسام روش‌های موجود برای کارگردانی درست صحنه به کار می‌رود و هدفش جلوگیری از شکسته شدن خط فرضی و به هم خوردن درک بیننده از موقعیت مکانی صحنه
است.

خط فرضی در یک تعریف اجمالی عبارت است از خطی که ما آن را برای محدود کردن گستره‌ جابه‌جایی دوربین در نظر می‌گیریم تا هنگام اتصال نماهای مختلف به یکدیگر، تماشاگر دچار سرگشتگی نشود و بتواند تجسم درستی از موقعیت مکانی صحنه داشته باشد.

به عنوان نمونه، اگر ما در یک تصویر، چهره‌ کاراکتری را در حال صحبت مشاهده کنیم به گونه‌ای که نگاه شخصیت به سمت چپ کادر است، در تصویر بعدی باید جهت نگاه طرف مقابل گفت‌وگو به سمت راست کادر باشد، در غیر این صورت به نظر می‌رسد کاراکتر اول دارد پشت به کاراکتر دوم حرف می‌زند یا این‌که به عکس، مخاطبش به او پشت کرده و به جای نگاه کردن به او دارد سمت دیگری را نظاره می‌کند.

این معضل زمانی پیچیده‌تر می‌شود که ما قصد استفاده از نمای اوورشولدر یا نمای روی شانه را داریم.

همین‌طور زمانی که گفت‌وگو را با نماهای تک‌نفره‌ای پیش می‌بریم که در آنها کاراکتر از روبه‌رو دیده می‌شود نه از نیمرخ. اینجا دیگر زاویه‌ نگاه هر دو کاراکتر نزدیک به دوربین است و تشخیص خط فرضی به سادگی موقعیتی نیست که جهت نگاه، مستقیم به سمت راست یا چپ تصویر است.

در این موقعیت باید توجه داشته باشیم که جهت نگاه شخصیت به کدام سمت دوربین است. اگر به سمت راست دوربین نگاه می‌کند در تصویر بعدی مخاطب باید در حال نگاه به سمت چپ دوربین باشد و این روند تا پایان گفت‌وگو یا تا وقتی بازیگران جای خود را عوض کنند و خط فرضی دیگری را ایجاد نمایند ادامه پیدا می‌کند.

اما خط فرضی از کجا آغاز و به کجا منتهی می‌شود؟ در صحنه‌های مکالمه، نقطه‌ شروع و پایان خط فرضی عبارت است از چشم دو طرف در حال گفت‌وگو و در صحنه‌هایی که به جای المان انسانی، شیء در تصویر داریم این خط از یک سمت دوربین آغاز می‌شود و تا سمت دیگر آن به اندازه 180 درجه ادامه پیدا می‌کند.

یعنی در واقع خط فرضی عبارت است از قطر دایره‌ای فرضی که دوربین در یکی از نیم‌دایره‌های آن قرار گرفته و اجازه‌ ورود به نیم‌دایره‌ دیگر را ندارد.

تنها در این صورت است که در تدوین نماهای مختلف به یکدیگر، خط فرضی شکسته نمی‌شود و تماشاگر می‌تواند تجسم درستی از فضای صحنه داشته باشد.

شرح کامل جزئیات خط فرضی در کتب تخصصی فیلمسازی تبیین گردیده است.

آزاد جعفری