حماسه‌سرایی برای یک‌ تراژدی

سریال شب دهم که به نوعی عشق و قهرمان‌پردازی را درهم‌ آمیخته است به همین دلیل همچنان پس از گذشت حدود 10 سال خاطره‌اش در ذهن مخاطبان باقی‌مانده و هر سال در ایام محرم که بازپخش آن توسط یکی از شبکه‌ها روی آنتن می‌رود، باز هم مخاطبانی را پای تلویزیون می‌نشاند.

این مجموعه ماجرای اواخر سال‌های حکومت رضاخانی را به تصویر می‌کشد و داستان خانواده‌ای قجر را روایت می‌کند که دست شسته از همه حوادث جامعه در خانه خلوت گزیده و به خاطرات ایام اقتدار قجر دل‌خوش کرده‌اند. حیدر خوش‌مرام مرد جوان شروری که در پی یک شکست، لاعلاج به سرقت از این خانه می‌آید. آنجا توطئه‌ای در کمین اوست و عشقی برنامه‌ریزی نشده که در پیش است و شرطی که انجام آن شیربهای این عشق تعیین می‌شود. این شرط اجرای ‌10 شب تعزیه در 10 شب اول محرم در ملأعام است، آن هم در زمانی که تعزیه از طرف حکومت غیرقانونی اعلام شده. جوان که یکی از لوطی‌های معروف تهران است، این شرط را می‌پذیرد و در طول روایت داستان شب دهم، نحوه استحاله از یک فرد به اصطلاح لامذهب و دزد به یک انسان وارسته به تصویر کشیده می‌شود.

نگاهی به داستان این مجموعه نشان می‌دهد که سریال شب دهم نیز از همان قاعده حماسه‌سرایی و عشق مستثنی نبوده و با بازنمایی کامل و بی‌نقص این دو مفهوم برتر توانست در دل مخاطبان خود رسوخ کند و جایی را در گوشه ذهن آنان برای همیشه از آن خود کند. این سریال یک مجموعه کامل بود، شامل یک قصه منسجم، ساخت و پردازش قوی و همچنین کارگردانی و بازیگری قابل قبول که این امکان را فراهم آورد تا این بازنمایی بخوبی صورت گرفته و در عین حال منطق روایی و عقلانی آن نیز بدرستی شکل بگیرد.

این‌که چرا شب دهم سریال ماندگاری شده دلایل متعددی دارد؛ شاید مهم‌ترین دلیل آن استفاده بجا و مناسب از عناصر ملودرام در مجموعه‌ای با درونمایه تاریخی و مذهبی بود. اتفاقی که بعد از شب دهم کلیدی شد در دست تعدادی دیگر که سعی کردند با آن درهای ناگشوده بسیاری را باز کنند. بعد از شب دهم دیگر پرداختن به تاریخ در یک مجموعه تلویزیونی تنها در روایت یک حادثه تاریخی خلاصه نمی‌شد. شب دهم راهی را آغاز کرد که پس از آن عده دیگری هم آمدند و این راه را با همین شیوه ادامه دادند و مجموعه‌های تاریخی و مذهبی بسیاری طی این 10 سال تولید شد؛ مجموعه‌هایی که هرچند تمی تاریخی داشتند، اما بیش از آن که بخواهند در نقش یک کتاب تاریخ ظاهر شوند صرفا داستان خود را در یک برهه تاریخی دنبال می‌کردند.

حسن فتحی که بعد از تجربه پهلوانان نمی‌میرند، خود را به عنوان کسی که در ساخت سریال زبان و خواسته مخاطب را می‌شناسد، معرفی کرد، در شب دهم مرام پهلوانی را به میان لوطی‌های دوران رضاخانی برد تا با دستمایه قرار دادن عشق‌ یکی از این لوطی‌ها به یک شاهزاده خانم قجری، نگاهی داستانی به تعزیه خوانی در دهه محرم داشته باشد. او شگردی را به کار گرفت که حالا شب دهم را هم می‌توان یک مجموعه تاریخی دانست و هم یک مجموعه مناسبتی و مذهبی. او داستانش را در برهه‌ای از تاریخ روایت کرد و تلاش خود را به کار گرفت تا نگاه کلی‌گرایانه مجموعه‌های تاریخی را اصلاح کند و نشان دهد که از تاریخ می‌توان جزئیات قابل توجهی را استخراج کرد که در پیشبرد قصه‌ای که می‌آفریند کارکرد مطلوبی داشته باشد.

در شب دهم همچنین علاوه بر حماسه‌سرایی و عشق، بازنمایی عناصر دیگری را نیز شاهدیم که هرکدام در‌پیش‌بردن ملودرام نقشی اساسی داشته‌اند. استفاده از تراژدی نیز که نقطه اوج آن در پایان‌بندی مجموعه بود، توانست این تاثیرگذاری ناشی از ضربه نهایی را دوچندان کند.‌ همچنین می‌توان نحوه شخصیت‌پردازی در مجموعه شب دهم را نیز مورد بررسی قرار داد. شخصیت‌های شب دهم تا حدود زیادی برای مخاطبان باورپذیر بودند و حتی استحاله و تغییر و تحولات درونی و بیرونی آنها در‌طول‌داستان نیز برپایه منطق و زمینه‌چینی اتفاق افتاد.

از سوی دیگر، تلفیق عناصر مذهبی و عناصری که از دوره تاریخی مدنظر برخاسته بود، در روایت داستان به صورتی هماهنگ اتفاق افتاد و با این‌که داستان مابه‌ازایی واقعی در زمان اشاره شده نداشت، اما به واسطه همین تلفیق مناسب برای مخاطب تناقضی به وجود نیامد و باعث شد تا بخوبی با وقایع ارتباط برقرار کند.

با این همه شاید اگر امروز یک‌بار دیگر و به صورتی منتقدانه بخواهیم شب دهم را مورد بررسی قرار دهیم، از جنبه‌های زیبایی‌شناسانه چه به لحاظ گریم و چه به لحاظ انتخاب لوکیشن ایراد‌های متعددی بر آن وارد باشد. همچنین استفاده بیش از حد از دیالوگ‌های مستقیم برای بیان آموزه‌های مذهبی هم یکی دیگر از مواردی است که به علت تکرار شدن در زمان‌های مختلفی از داستان بیش از حد به چشم می‌آید، اما باز هم نمی‌توان به این مساله اشاره نکرد که شب دهم بهترین مجموعه مناسبتی تلویزیون بوده است که طی این سال‌ها ساخته شده. حتی سریال‌هایی که با گرته‌برداری از این مجموعه در قالب‌هایی متنوع و با داستا‌ن‌هایی دیگر ساخته شدند هم نتوانستند جایگاهی همچون شب دهم را در میان مخاطبان رقم بزنند.