تله‌تئاتر، ‌امکانی برای درخشش ستاره‌ها

بدیهی است، این روزها تله‌تئاتر در مقابل تله فیلم و سریال‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی پرشماری که تولید می‌شود، کمتر بیننده دارد. تله‌تئاترهای آغازین در ایران به شیوه برنامه‌های زنده کنونی اجرا و همزمان پخش می‌شد و با استقبال عمومی از هر اجرا، شب‌های دیگر هم امکان تکرار آن فراهم می‌آمد. حالااما تولید تله‌تئاترها، تفاوت‌های بسیاری با گذشته کرده است و گاهی نمایش‌های صحنه‌ای برای پخش از تلویزیون تبدیل به تله‌تئاتر می‌شوند. در گزارش پیش‌رو سعی کردیم با برخی دست‌اندرکاران تولید تله‌تئاتر صحبت کنیم و دلایل عدم‌‌موفقیت آن را در جذب مخاطب طی چند سال اخیر مورد بررسی قرار دهیم.

رحمان سیفی‌آزاد، مدیر گروه فیلم و سریال شبکه 4 سیما درباره تله‌تئاتر و مخاطبان این نوع‌آثار می‌گوید: تلویزیون 2 نوع بیننده دارد. وقتی از تماشاچی صحبت می‌کنیم منظورمان بیننده عمومی است که همه برنامه‌های نمایشی را می‌بیند اما مخاطب به کسی اطلاق می‌شود که مستقیما هدف رسانه است و برنامه براساس نیاز او تولید می‌شود. در حال حاضر تئاتر و تله‌تئاتر صاحب مخاطب است مخاطبی که هدف برنامه به شمار می‌آید.

وی با اشاره به این‌که در حال حاضر از منظر عمومی تله‌تئاتر تماشاچی کمی دارد، می‌افزاید: با توجه به سیاستگذاری‌هایی که شده، تنها شبکه 4 سیما برای مخاطبان خاص خودش که قشر دانشگاهی و فرهیختگان است، تله‌تئاتر می‌سازد؛ در حالی که شبکه‌های دیگر هم می‌توانند با توجه به کارکردهایشان تله‌تئاتر تولید کنند.

وی عنوان می‌کند: در همه شبکه‌های تلویزیونی، تله‌تئاتر یک نوع قالب برنامه سازی برای مخاطب خاص و عام است و تهیه‌کنندگان و کارگردانان تله‌تئاتر از این منظر متناسب با بینندگان برنامه می‌سازند. متاسفانه در حال حاضر ما در تولید تله‌تئاتر دچار انحراف شده‌ایم و فکر می‌کنیم تله‌تئاتر همان تئاتر است که مقابل دوربین اجرا می‌شود.

وی یکی دیگر از مشکلات مهم ‌بی‌توجهی مدیران به تولید تله‌تئاتر در تلویزیون را آمارهای اشتباه مرکز تحقیقات و نظرسنجی می‌داند و اضافه می‌کند: شهرها و محله‌ها در تحقیقات منطقه‌بندی شده نیست و کارشناسان از عموم مردم نظرسنجی می‌کنند؛ در حالی که مخاطبان ما جامعه‌ای خاص است و باید از کسانی نظرسنجی انجام بگیرد که برنامه برای آنها تولید و پخش می‌شود. اگر تله‌تئاتری برای مخاطب عام تولید می‌شد و پخش آن از شبکه‌های یک، دو یا سه سیما بود، آن وقت می‌توان نظرسنجی را از عموم مردم انجام داد و براساس آن تصمیم گرفت. وی در پاسخ به این پرسش که آیا در شبکه 4 سیما برای حل مشکلات تله‌تئاتر، تمهیداتی در نظر گرفته شده یا خیر، توضیح می‌دهد: در گذشته تله‌تئاترها در چند قسمت پخش می‌شد که سعی کردیم تا آنجا که امکان دارد تله‌تئاتر‌ها تک قسمتی، متنوع و جذاب شوند. وی با اشاره به این‌که داستان‌هایی را انتخاب کرده‌ایم که برای سطوح مختلف جامعه قابل فهم باشد، بیان می‌کند: برای جذابیت بیشتر تله‌تئاتر نیاز به این داریم که مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند و انتخاب داستان در این خصوص بسیار تاثیرگذار است.

سیفی‌آزاد با بیان این‌که همه ستارگان بزرگ آثار نمایشی جهان، اعتبارشان را از تئاتر می‌گیرند، می‌گوید: ما هم از این پتانسیل و ظرفیت تئاتر برای قوام فیلمنامه‌ها و کارگردانی تله‌تئاترها استفاده می‌کنیم.

وی یکی دیگر از راه‌های جذاب‌تر شدن تله‌تئاتر‌ها را انتخاب متن‌های قوی عنوان می‌کند و ادامه می‌دهد: متن نمایشنامه‌‌های صحنه‌ای، زمانی که قرار است به تله‌تئاتر تبدیل شود، باید پس از بازنویسی، تبدیل به متنی مناسب برای تلویزیون شود. وی به موفق‌ترین برنامه‌های تلویزیون که در قالب تله‌تئاتر در گذشته پخش می‌شد، اشاره می‌کند و می‌گوید: تله‌تئاتر، اصیل‌ترین قالب تلویزیون است و مدیران شبکه‌های دیگر می‌توانند آثار فاخر و ارزشمندی را برای مخاطبان کودک، نوجوان و جوان تولید کنند. همان‌طور که در گذشته برنامه‌های محله برو بیا، بازم مدرسم دیر شد و طنزهایی که از شبکه‌ها پخش می‌شد، یادآور همه تله‌تئاترهایی است که در خاطرهایمان ماندگار شده‌اند.

وی با انتقاد از این‌که برخی افراد بدون این‌که پژوهشی و تحلیلی دقیق انجام دهند، این ساختار را در برنامه‌ها در نظر نمی‌گیرند، می‌افزاید: هر فرم و شکلی به لوازمی نیاز دارد نه این‌که فرم‌ها را با ذهن خودمان تلفیق کنیم و بدون توجه به ساختار اصلی، فرم دلخواهمان را در قالب تله‌تئاتر تولید و پخش کنیم. وی یادآور می‌شود: امیدوارم با تلاش هنرمندان و افراد تاثیرگذار جایگاه اصلی تله‌تئاتر در تلویزیون را شاهد باشیم.

دکتر جواد ظهیری، تهیه‌کننده‌ای که تله‌تئاترهای بسیاری در کارنامه حرفه‌ای او به چشم می‌خورد و از میان آنها می‌توان به نگراسف و به سوی دمشق اشاره کرد، درباره تأثیر تله‌تئاتر بر مخاطبان تلویزیون و تئاتر می‌گوید: ادبیات نمایش و نمایشنامه‌ها، اصلی‌ترین مواد شکل‌گیری تئاتر هستند و این آثار از جمله بهترین و تأثیرگذارترین آثار بشری برای انتقال مفاهیم و بیان مضامین پیچیده بشری بوده‌اند و از جمله شاهکارهای بشری محسوب می‌شوند.

وی در ادامه می‌گوید: در تله‌تئاتر این فرصت ایجاد می‌شود که در بهترین حالت، امکانات تلویزیون و نمونه‌های ارزشمند نمایشی به طور مساوی کنار هم قرار بگیرند و نمونه‌ای از یک برنامه ارزشمند را به مخاطبان تلویزیون ارائه کنند. با این حساب می‌توان پیش‌بینی کرد وقتی ارزشمند‌ترین آثار ادبیات جهان با تمام مفاهیم عمیق و اندیشمندانه‌ای که در خود دارد، به مخاطبان بسیار تلویزیون ارائه شود، چه اتفاق بزرگی خواهد افتاد. شاید درک و فهم همه این مفاهیم عمیق و مضامین والا و پیچیده، برای همه اقشار مردم ساده نباشد اما تلویزیون به عنوان یک پل ارتباطی بین مردم و تئاتر می‌تواند به ارتقای سطح آگاهی‌های مردم کمک کند.

وی اضافه می‌کند: هرگز به صورت جدی و با رویکردی هدفمند به مقوله تله‌تئاتر توجه نشده است. پخش تله‌تئاتر به شبکه 4 و گاه شبکه 2 سیما محدود شده است؛ در حالی که تنوع شبکه‌های مختلف سیما بستری کاملاً مناسب را برای پخش ژانرهای مختلفی از تله‌تئاتر در اختیار می‌گذارد.

وی می‌افزاید: پخش تله‌تئاترهای تولید داخل و خارج به صورت همزمان، هرگز با برنامه‌ریزی مناسب صورت نگرفته و هر بار یکی از این دو فراموش شده است.

وی مشکلات پیش‌رو در این حوزه را عدم شناخت کافی مدیران از تله‌تئاتر عنوان و بیان می‌کند: مدیران، تولید تله‌تئاتر‌ها را به کسانی می‌سپارند که شاید تجربه کمتری در این حوزه دارند و هنوز نمی‌توانند آثار فاخر و ارزشمندی را تولید کنند و کارها به شکل روابطی میان افراد تقسیم می‌شود که این، بیشترین ضربه را به تله‌تئاتر می‌زند. وی استفاده از بازیگران کاربلد، کارگردانان متخصص و متن‌های قوی ایرانی و خارجی را از مهم‌ترین عناصر جذابیت تله‌تئاتر عنوان می‌کند.

علی‌اصغر آزادان، یکی دیگر از تهیه‌کنندگان تله‌تئاتر معتقد است: در گذشته تبلیغات خوبی برای تله‌تئاترها می‌شد اما در حال حاضر مردم اطلاعی ندارند که تله‌تئاتر از کدام شبکه و در چه زمانی و با بازی چه کسانی پخش می‌شود.

وی می‌افزاید: راهکارهای بسیاری برای جلب نظر مخاطبان سیما به تله‌تئاتر وجود دارد و تبلیغات را می‌توان یکی از مهم‌ترین آنها دانست. متأسفانه برخلاف سریال‌های تلویزیونی شروع به نمایش تله‌تئاتر در هیچ کدام از شبکه‌های تلویزیونی با خبر رسانی مناسب و جذاب صورت نمی‌گیرد. پخش تله‌تئاترها هم در جدول پخش تلویزیون بدترین زمان ممکن را دارند که باید برای حل این مشکلات فکری کرد. وی رعایت استاندار‌های تله‌تئاتر را در تلویزیون خواستار می‌شود و تاکید می‌کند: باید بهترین زمان‌های پخش و ساعات پربیننده را به تله‌تئاتر اختصاص داد و به نوعی در این بخش سرمایه‌گذاری کرد. وی با بیان این‌که هر بازیگری نمی‌تواند کارگردان باشد و کارگردانی تله‌تئاتر نیاز به شناخت کافی از تئاتر و تلویزیون دارد، می‌گوید: رعایت برخی نکات در تولید تله‌تئاتر بسیار ضروری است و باید برای تولید تله‌تئاتر، دقت فراوانی شود تا مخاطبان بیشتری را کسب کرد. امروز ذائقه مخاطب متفاوت شده و کارهای زیادی را می‌بیند و از سواد بصری بالایی برخوردار است. وی ادامه می‌دهد: تله‌تئاتر، مادر آثار نمایشی است و مدیران تلویزیون باید توجه جدی به تله‌تئاتر بکنند. برآورد مناسب، متن قوی و موضوعات متنوع و جذاب می‌تواند به تولید آثار فاخر کمک کند.

علیرضا سبط‌احمدی، یکی دیگر از تهیه‌کنندگان تله‌تئاتر می‌گوید: با توجه به این‌که مخاطب تئاتر در کشورمان کم است، تله‌تئاتر هم بنا به دلایلی کمتر دیده می‌شود و باید برای حل این مشکل فکری کرد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا تله‌تئاتر را می‌توان برای عموم مردم تولید کرد یا نه، توضیح می‌دهد: شبکه 4 می‌تواند تله‌تئاتر‌های عمومی را برای مردم تولید کند و در ساعت‌هایی که این شبکه بیننده عام دارد، پخش کند. در گذشته تله‌تئاترها از شبکه 2 سیما پخش می‌شد و ساعت‌هایی از زندگی مردم با تله‌تئاتر همراه بود اما از زمانی که به شبکه 4 سیما منقل شد، مخاطبان عمومی‌اش را از دست داد چون شبکه 4 را بینندگان خاص تماشا می‌کنند. و این شبکه باید براساس سیاست‌های خاص خودش تله‌تئاترهایی تولید کند که جنبه عمومی ندارد.

سبط‌احمدی با اشاره به این‌که تله‌تئاتر برای بینندگان دانشگاهی و فرهیخته در نظر گرفته شده است؛ می‌افزاید: تولید تله‌تئاتر باید از انحصار شبکه 4 سیما خارج شود و همه شبکه‌های تلویزیونی بتوانند با توجه به رویکردشان تله‌تئاتر تولید کنند تا مخاطبان عمومی هم بتوانند از این ساختار استفاده کنند.

وی با بیان این‌که در حال حاضر، تله‌تئاتر‌ها عموما متن‌های خارجی دارد و خیلی به زندگی مردم نزدیک نیست، تصریح می‌کند: در متون و نمایش‌های ایرانی دستمان باز نیست و هر داستان یا نمایشی را نمی‌شود به تصویر کشید؛ در حالی که در نمایشنامه‌های خارجی تنوع بیشتری داریم و ممیزیمان کمتر است. وی با اشاره به این‌که متون خارجی مخاطب کمتری دارد، تاکید می‌کند: با استفاده از متون خارجی همذات پنداری ایجاد نمی‌شود چون مردم عموما شخصیت‌ خود در جامعه را جایگزین شخصیت‌ها در تله‌تئاتر‌ها می‌کنند و ارتباط بخوبی برقرار نمی‌شود.

وی با اشاره به این‌که می‌توان در تله‌تئاتر هم جذابیت بصری ایجاد کرد، خاطر نشان می‌کند: در تله‌تئاترهایی که اخیرا برای شبکه 4 سیما تولید کردیم، دکورهای هر کدام از تله‌تئاترها بر اساس زمان و مکان نمایش متفاوت بودند و با استفاده از طراحی صحنه، فضاهای مختلفی را برای تصویربرداری مهیا کردیم تا فضای بصری خوبی برای مخاطبان تداعی شود.

از صحبت‌های تهیه کنندگان تله‌تئاتر در تلویزیون می‌توان فهمید که هر چند پخش تله‌تئاترها در سیما به صورت پراکنده و با منطقی نه‌چندان مشخص صورت گرفته است، اما با برنامه‌ریزی دقیق می‌شود این دسته از برنامه‌های تلویزیونی را با توجه به سبک، ساختار، موضوع، ژانر و... دسته‌بندی کرد و ضمن پر کردن آنتن، تنها اوقات فراغت مخاطبان چنین برنامه‌هایی را پر نکرد و به ارتقای دانش و سواد آنها نیز کمک کرد. در حال حاضر، جای انواع تله‌تئاترهای مناسب با سیاست‌های هر شبکه در میان برنامه‌های آن شبکه‌ها خالی است و تنها شبکه 4 سیما نمی‌تواند ویژگی‌های بالقوه تله‌تئاتر را به فعل برساند و باید به فکر تهیه تله‌تئاترهایی برای عموم مردم و نه صرفاً روشنفکران و دست‌اندرکاران تئاتر باشیم. مطمئنا تله‌تئاتر هم به شیوه خود می‌تواند به دغدغه‌های روزمره مردم و مشکلات آنها بپردازد، حضور هنرمندان عرصه تئاتر در تلویزیون و هنرنمایی آنها نیز در قالب تله‌تئاتر هم بر تجربیات این هنرمندان می‌افزاید و هم مخاطبان تلویزیون را از هنر و دانش آنها بهره‌مند می‌سازد و هم فرصتی دست می‌دهد برای معرفی آنها به عموم و ایجاد علاقه و توجه که خیلی‌ها را برای تماشای نمایش‌های صحنه پرورش دهد. به این ترتیب می‌توان بیش از گذشته همکاری مستمر بین متولیان تله‌تئاتر و مسوولان سیما را شاهد باشیم تا این ساختار از برنامه‌سازی نیز مانند گذشته به جایگاه اصلی خودش در میان برنامه‌های دیگر تلویزیون برسد.