درنگی بر قاعده‌مندی نمایش رادیویی

همواره به نقل از تئوریسین‌های عرصه نمایش رادیویی و زیباشناسی رادیو گفته‌ایم که از نظر ساختمان (construction) ، نمایش رادیویی بسیار به سینما شبیه‌تر است تا به تئاتر. این میانه قیاس این دو مدیوم از منظری دیگر به نتیجه‌ای عجیب و متفاوت می‌رسد: «حد جسارت در نوآوری!» عمر این دو گونه دراماتیک تقریبا یکی است. سال تولد نمایش رادیویی را 1924 می‌دانیم و تولد سینمای داستانگو را 1903. اینک یکی بیش از 100 سال دارد و دیگری کمی کمتر از 100 سال. اما طی این قرن قواعد حاکم بر نمایش رادیویی تنها 27 درصد تغییر یافته است و قواعد حاکم بر سینما حدود 70 درصد! اختلاف قابل اعتنایی است. چرا نمایش رادیویی کمتر تغییر پذیرفته و سخت‌تر؟! اینرسی قواعد درام رادیویی بسیار بالاتر است و در مقابل تغییر، مقاومت شایانی از خود بروز می‌دهد. مهم‌ترین دلیل این مقاومت، پایه‌ریزی قواعد نمایش رادیویی براساس غریزه و ناخودآگاه مخاطب است. دریافت ویژگی‌های فضای تخیلی که تنها براساس نشانه‌های شنیداری شکل می‌گیرد، منوط به انطباق داده‌های صوتی با تجربیات شنونده است. این تجربیات به تحصیلات، فرهنگ و طبقه اجتماعی شنونده ارتباطی ندارد. ناخودآگاه مخاطب به هر قسم و شکلی که باشد پذیرای این نشانه‌های عمیقا طراحی شده خواهد بود یا در‌صورت بروز خطا آن را پس خواهد زد. درست به همین دلیل تغییر قواعد نمایش رادیویی باید بسیار کند و بطئی و محتاطانه باشد که ناخودآگاه شنونده آن را پس نزند. در حالی که سینما تغییر قواعد دیداری خود را می‌تواند به مخاطب تحمیل کرده وی را آموزش دهد و با خود همراه کند. به تغییرات بصری موجود در آثار سینمایی از دهه‌90نگاه کنید و شباهت این شیوه بصری را با آثار کلاسیک سینما بسنجید. تغییرات فاحش‌اند، اما مخاطب آن را پذیرفته و با ویژگی‌هایش همراه شده است و همین امر ایجاد تغییرات بعدی را آسان‌تر می‌کند. عصاره این چند سطر، همین‌که نمایش رادیویی عرصه‌ای است شایسته مداقه و درنگ و مکاشفه؛ اما هر تجربه و ایده جدید و فضای بدیعی باید بسیار نرم و مخملین و آرام آزمایش شده وارد بدنه ساختمان نمایش رادیویی شود. جسارت در طول تاریخ هنر، باعث تولد مکاتب و جریان‌ها و ژانرها و چه و چه شده، اما در این مورد بخصوص لازم است تغییر از جزء به کل حرکت کند و این‌گونه گستره تاثیرگذار درام رادیویی را به عنوان آسان‌ترین درام برای برقراری ارتباط در قرن‌های بعد و هزاره چهارم وسیع‌تر کرد و اثرات آن را نیز تخمین زد.