تالاب شادگان‌ در وضعیت قرمز

به گزارش فارس از آبادان، تالاب شادگان یکی از 18 تالاب بین‌المللی ثبت شده در یونسکو است که در جنوب استان خوزستان واقع شده و نقشی رابط بین رودخانه جراحی و خلیج فارس را ایفا می‌کند.

یکی از شگفتی‌های تالاب بین‌المللی شادگان، داشتن همزمان آب شور، شیرین و لب شور است، که این ویژگی تنوع زیستی بی‌نظیری را موجب شده است.

آب تالاب از طریق رودخانه کارون (جزر و مد دریا) و از طریق خورهای ساحلی همچون «خور دورق» ، «خور قناقه» ، «خور ملح‌» ، «خور کویرین» ، « خور قویان» و «ختا ور سلخ » تامین می‌شود.

تالاب بین‌المللی شادگان یکی از مناظر طبیعی و زیبای جنوب استان خوزستان است که به عنوان بزرگ‌ترین تالاب کشور در 52 کیلومتری آبادان و 105 کیلومتری اهواز قرار دارد این تالاب محل مناسبی برای پذیرش پرندگان آبزی مهاجری است که از شمال اروپا و کانادا و سیبری در پاییز به منطقه روی می‌آورند.

تالاب شادگان دارای تنوع بسیار بالا جانوری و گیاهی است که علاوه بر دارا بودن ارزش بین‌المللی طبق مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست با نام پناهگاه بین‌المللی حیات وحش شادگان به سازمان محیط زیست واگذار شد این حیات وحش وابسته به تالاب نیز دارای ارزش‌های اقتصادی و اجتماعی است.

پوشش گیاهی درون تالاب، چراگاه و منبع مهم تامین علوفه و غذا برای دام‌های روستاییان حاشیه تالاب تلقی می‌شود که با توجه به اینکه تالاب شادگان از نظر رویشی متنوع‌ترین تالاب به شمار می‌رود بالقوه از موقعیت‌های گردشگری بسیاری برخوردار است.

اگر امروزه به این منطقه نمونه گردشگری و منطقه حفاظت شده محیط زیستی توجه نشود ، در کوتاه مدت اصل ماهیت زیبا و منحصر به فرد آن از دست می‌رود.

این در حالی است که تالاب شادگان در آستانه یک بحران زیست محیطی قرار گرفته و پیش از این نیز آلودگی‌های متعددی از جمله عبور و نشت لوله‌های نفت، تخریب بافت گیاهی، ورود کودهای شیمیای و پسماندهای شمیایی و صنعتی و ضایعات کارخانه‌های طرح توسعه نیشکر، حیات آن را به خطرات جدی مواجه کرده بود.

در همایش اخیر تالاب‌های جهان که در رامسر برگزار شد تصمیم گرفته شد که سه تالاب شادگان، خورموسی و خورالامیه باعنوان تالاب بین‌المللی شادگان شناخته شوند.

پوشش گیاهی تالاب

سطح تالاب با گیاهان آب‌دوستی چون لویی، چولان و گیاهان غوطه‌ور پوشیده شده و محل مناسبی برای پذیرش پرندگان آبزی مهاجری است که از شمال اروپا، کانادا و سیبری در پاییز به منطقه روی می‌آورند انواع ماهیان آب شیرین و شور مانند حمری شانک، ماهی پرورشی و پرندگانی چون فلامینگو حواصیل، لک لک، غاز وحشی و اردک در این تالاب زندگی می‌کنند.

تنها زیستگاه و محل زاد و ولد اردک گرگری در جهان این تالاب اسرارآمیز است و پرندگانی چون گیلالشاه خالدار و آمراس آفریقایی نیز از نمونه‌های بسیار کمیاب این منطقه به شمار می‌آیند.

با اینکه تالاب شادگان بالقوه از موقعیت گردشگری بسیاری برخوردار است، اما سطح زندگی مردمی که در روستاهای محصور این تالاب زندگی می‌کنند، بسیار پایین و زیر خط فقر است.مواد اولیه خانه‌های آنان از خود تالاب تهیه می‌شود و اقتصاد مردمان بر صید ماهی و طیور می‌چرخد.

در حوزه اکولوژیک تالاب، 117 روستا و سه نقطه شهری یافت می‌شود که رفت و آمد بین این روستاها از طریق قایق صورت می‌گیرد، یعنی چیزی شبیه شهر ونیز ایتالیا که هر ساله هزاران هزار گردشگر را به خود جلب می‌کند.

تالاب شادگان از لحاظ رتبه‌های ثبت شده در یونسکو در برهه‌های مختلف متفاوت بوده است، زمانی رتبه پنجم بین‌المللی بعد از آن رتبه هجدهم و هم اکنون رتبه بیست و دوم را داراست.

این سیر صعودی شماره رتبه که در واقع سیر نزولی کیفی و کمی است به دلیل دخل و تصرف‌های مصنوعی و بی رویه و ورود آلاینده‌ها از جمله پساب‌های کشاورزی توأم با انواع سموم، دفع آفات نباتی به ویژه ناشی از طرح کشت و صنعت نیشکر، نشت لوله‌های نفت که از منطقه تالاب عبور می‌کند و تخلیه زباله‌های شهری در حاشیه تالاب و ... است.

خطر نابودی تالاب شادگان

ورود پساب طرح نیشکر به آن، تعریض جاده ارتباطی آبادان و اهواز – قفاس به سمت تالاب، خاک‌برداری از حاشیه و درون تالاب، قطع گیاهان به منظورهای مختلف، عبور لوله‌های نفت از داخل تالاب با توجه به پوسیدگی اغلب آنها، دفع زباله در درون تالاب، ورود کودهای شیمیایی و مواد ضد عفونی کننده‌های دامداری‌ها و مرغداری‌ها همانند فنل و ساولن به تالاب، ورود بیش از 50 میلیون متر مکعب فاضلاب شهری و صنعتی به تالاب و روند توسعه شهر شادگان به طرف تالاب از جمله مهم‌ترین خطراتی است که تالاب زیبا و منحصر به فرد شادگان را با تهدید جدی مواجه کرده‌اند.

مدیر میراث فرهنگی و گردشگری شادگان در این باره با اشاره به خطر نابودی تالاب بین‌المللی شادگان گفت: فاضلاب‌های شرکت‌های توسعه نیشکر منجر به از بین رفتن نیزارها و آبزیان تالاب شادگان می‌شود و حیات این منطقه را به خطر انداخته است.

جمال زوری‌زاده افزود: این تالاب دارای سه نوع آب شور، لب شور و شیرین بوده که متأسفانه پساب ناشی از تولید نیشکر که دارای سموم دفع نباتات است منجر به شوری آب می‌شود زیرا این مواد از مجرای آب شیرین وارد تالاب و به شوری آب تالاب، از بین رفتن آبزیان و محدود شدن تعداد گردشگران منجر می‌شود.البته در حال حاضر با تلاش و پیگیری نماینده مردم شادگان، کانالی به عرض 100 متر و در طول توسعه نیشکر تا دریا در دست ساخت است که 50 درصد از کارهای آن به پایان رسیده است.

مدیر میراث فرهنگی و گردشگری شادگان با اشاره به اینکه تالاب شادگان دارای جاذبه‌های وسیع برای جذب گردشگران است، تصریح کرد: توسعه زیرساخت‌ها یکی از اهداف بلندمدت سازمان میراث فرهنگی محسوب می‌شود.

وی افزود: در این راستا 150 میلیون تومان در سال 84 برای این کار در نظر گرفته شد که در روستای «رگبه» به ساخت جاده، پارکینگ، ایجاد فضای سبز و ساخت یک اسکله کوچک اختصاص داده شد.همچنین در سال 85 نیز 150 میلیون تومان بودجه برای این تالاب تعریف شد که آن هم به ایجاد زیرساخت روستای «صراخیه» منجر شد.

زوری‌زاده گفت: این روستا در وسط تالاب و منتهی الیه جاده کمربندی واقع شده و رفت و آمد در آن مانند شهر ونیز ایتالیاست، ایجاد فضای سبز و اسکله جزو مهم‌ترین پروژه‌های روستای صراخیه محسوب می‌شود.

مدیر میراث فرهنگی و گردشگری شادگان اضافه کرد: مخالفت سازمان محیط زیست برای توسعه صنعت گردشگری مهم‌ترین مشکل در این زمینه است.سازمان محیط زیست به دلیل از بین رفتن حیات وحش تالاب با توسعه مؤلفه‌های مربوط به جذب گردشگران مخالف است.این در حالی است که با هماهنگی سازمان و محیط زیست این منطقه می‌تواند به صورت یکی از مناطق زیبای طبیعی در آمده و محافظت شود.طی مذاکراتی که با سازمان محیط زیست صورت گرفته است، طرح مطالعات توسعه گردشگری این تالاب در دست بررسی است.

زوری‌زاده خاطرنشان کرد: همچنین با مذاکراتی که با فرماندهی یگان حفاظت صورت گرفت، مقرر شد 15 نیرو برای حفاظت از این تالاب بکر و سرسبز به ما معرفی شود.

تالاب شادگان مهم‌ترین جاذبه گردشگری در خوزستان

رئیس اداره حفاظت محیط زیست آبادان نیز اظهار داشت: تالاب شادگان با وسعتی بالغ بر 400 هزار هکتار به عنوان پناهگاه حیات وحش بوده و این تالاب جزو 18 تالاب بین‌المللی ثبت شده است.

سید احمد موسوی‌آزاد تالاب شادگان را یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری در خوزستان عنوان کرد و اظهار داشت: این تالاب با عرصه وسیع آبی که بخش عظیم آن نیزار پوشانده شده است از جاذبه‌های گردشگری به‌شمار می‌آید.

وی اظهار داشت: این تالاب علاوه بر پوشش نیزار دارای گیاهانی از جمله لویی‌، جگن، لگجی، علف شور، خارشتر، چولان از گیاهانی است که برای مصارف دام سنگین و صنعت حصیر‌بافی و صنایع‌دستی منطقه شادگان استفاده می‌شود.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست آبادان اضافه کرد: علاوه بر این، این تالاب پناهگاهی برای پرندگان مهاجر، بومی و همچنین پستانداران از جمله شغال، روباه، گربه‌وحشی جنگلی، گراز، شنگ (سمور)، تشی، خرگوش، رودک عسل‌خوار، انواع خفاش، انواع موش‌ها، خار پشت گیلانی، حامستر، جربیل موش بزرگ و دلفین گوش‌پشت از پستانداران است.

وی اظهار داشت: همچنین این تالاب دارای انواع ماهی از جمله حمری، شیربوت، بنی، بیاح، شانک، گپطان، برزن، شلج، گربه‌ماهی در آب‌های شیرین و ماهی زمین‌کن، خارو، کپشک، مارماهی، پیکو و فیتوفاگاست که از ماهی‌های آب شور به شمار می‌آیند.

موسوی‌آزاد خاطرنشان کرد: در تالاب بین‌المللی شادگان 157 گونه پرنده وجود دارد که 130 گونه آن را پرندگان مهاجر تشکیل می‌دهند.عمده ‌پرندگان مهاجر به این تالاب از شمال آمریکا، اروپای غربی، آسیای میانه و شمال آسیا به تالاب بین‌المللی شادگان و تالاب هورالعظیم مهاجرت می‌کنند.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست آبادان در ادامه با اشاره به اینکه به‌تازگی گروهی ویژه برای سرشماری جمعیت پرندگان مهاجر به تالاب شادگان وارد شدند، گفت: هنوز آمار نهایی جمعیت پرندگان مهاجر توسط این گروه اعلام نشده است.گزارش ماموران گشت این سازمان در تالاب شادگان، گواه افزایش حجم پرندگان مهاجر به این منطقه است.

وی افزود: تالاب شادگان به علت هوای نسبتا گرم و مناسب در زمستان، در شرایطی که بیشتر نقاط ایران را سرما فرا گرفته است، ارزش منطقه از لحاظ گردشگری را دو چندان می‌کند. زندگی اجتماعی و اقتصادی حاشیه‌نشینان تالاب بستگی فراوان به این تالاب دارد، زیرا عمده‌ترین فعالیت اقتصادی در روستاهای شادگان نخل‌داری بوده و وجود نخلستان‌های گسترده نشانگر تلاش مردم حاشیه‌نشین تالاب است.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست آبادان کشت گندم، جو، سبزیجات، کاهو و صیفی‌جات را از دیگر فعالیت‌های کشاورزی منطقه عنوان کرد و افزود: تولید زنبیل، سفره حصیری نیز بخشی از فعالیت اقتصادی مردم حاشیه تالاب است.

موسوی‌آزاد اضافه کرد: وجود چنین جاذبه‌هایی در کنار جاذبه‌های طبیعی تالاب، تالاب شادگان را به منطقه مستعد طبیعت‌گردی و گردشگری در خوزستان تبدیل کرده است.منابع تغذیه آب تالاب شادگان از رودخانه‌های جراحی، کارون و جزر و مد خلیج فارس از طریق خورهای ساحلی است.

وضعیت بحرانی تالاب شادگان

نماینده مردم شادگان در مجلس شورای اسلامی گفت: با وجود آنکه اقدامات مختلفی در بخش کشاورزی شادگان صورت گرفته، اما مشکل عمده‌ای همچون بحران آب در این شهر به چشم می‌خورد.

حجت‌الاسلام والمسلمین مجید ناصری‌نژاد، اظهار داشت: مشکل آب به بخش کشاورزی ارتباط زیادی ندارد، اما با توجه به اینکه در این شهر، کشاورزی نقش بسزایی در اشتغال مردم دارد، وزارت کشاورزی باید به تامین آب در این شهر توجه ویژه داشته باشد.شهرستان‌های بسیاری از نبود آب متضرر شده‌اند که شادگان نیز یکی از این شهرستان‌هاست.

نماینده مردم شادگان در مجلس شورای اسلامی خاطرنشان کرد: بی‌آبی در این شهرستان، مشکلات را چند برابر کرده و از شهریور ماه سال گذشته رودخانه جراحی در شادگان خشک شده است، با خشک شدن این رودخانه، کار بعضی از مردم شادگان تعطیل شده و هر چه تلاش شد که این بحران مدیریت شود، اما به نتیجه مطلوب نرسید.

وی تصریح کرد: تالاب بین‌المللی شادگان نیز به خاطر کمبود شدید آب در وضعیت وخیمی به سر می‌برد و دام‌های بسیاری از جمله گاومیش در این شهرستان تلف شده‌اند.

ناصری‌نژاد درباره وضع بحرانی وضع این تالاب گفت: امرار معاش بیش از 5 هزار نفر از ساکنان روستاهای شادگان و حاشیه‌نشینان آن به‌طور مستقیم با این اکوسیستم مرتبط است و هر گونه تخریب، آلودگی و بی توجهی به تالاب شادگان اثر مستقیم بر بهره‌برداران از آن دارد که تاکنون اگر چه تلاش شده که این بحران مدیریت شود، اما به نتیجه مطلوب نرسیده است.تالاب شادگان در وضع وخیمی به سر می‌برد و دام‌های بسیاری از جمله گاومیش در این شهرستان تلف شده‌اند.

تالاب شادگان قربانی سدسازی‌های غیرمجاز

یک کارشناس محیط زیست نیز در این باره گفت: رودخانه جراحی تامین‌کننده اصلی آب تالاب شادگان است که سرچشمه آن در بهبهان و رودخانه‌های« زهره» و«‌الله» است اما از آنجایی که طی سال‌های اخیر سدهای متعددی در بالادست حوزه رودخانه زهره، ‌الله و جراحی احداث شده در فصل تابستان تا پاییز آب کمی به تالاب وارد می‌شود.

برهان ریاضی خاطرنشان کرد: در نتیجه زندگی روستانشینانی چون خور دورق را که معیشت‌شان وابسته به گاومیش‌هایی است که در آب زندگی می‌کنند با دشواری مواجه می‌سازد.شهر شادگان و روستاهای جنوبی این شهر به‌طور سنتی و طی هزاران سال شیوه‌های معیشت‌شان کاملاً وابسته به تالاب شادگان بوده از جمله با صید سنتی پرنده و ماهی، کشاورزی و دامداری امرار معاش می‌کنند بنابراین خشک شدن یا تهدید تالاب شادگان به معنای تهدید امرار معاش و معیشت حاشیه‌نشینان این تالاب است.

این محقق تالاب‌ها با اشاره به اینکه بحث انسانی تنها یک بعد قضیه است، تصریح کرد: شادگان پناهگاه حیات وحش و یکی از مناطقی بوده که هر ساله پذیرای پرندگان مهاجر کم نظیری است که حیاتشان به این زیستبوم وابسته است.از سوی دیگر نیزارهای شادگان، انواع گیاهان آبزی و انواع گونه‌های ماهی، دوزیستان و پرندگانی که در این زیستگاه وجود دارند با خطر جدی مواجهند.

این کارشناس محیط زیست در خصوص دیگر عوامل تهدید‌کننده شادگان گفت: در یک دهه گذشته پساب‌های ناشی از شیرین کردن زمین‌های شور بالادست که به کشت نیشکر اختصاص می‌یابد به شادگان می‌ریزد.

وی اضافه کرد: این پساب‌ها اغلب به سموم و کودهای شیمیایی آمیخته است.از سوی دیگر بعضی از لوله‌های انتقال نفتی که از منطقه می‌گذرد به‌دلیل پوسیدگی نشت می‌کند که نفت ناشی از آن به شادگان راه‌می‌یابد.در این شرایط اگر آب جراحی هم قطع شود این تالاب با دشواری‌های بزرگ و جبران‌ناپذیری مواجه خواهد شد.

فقدان بودجه برای انجام تحقیقات بر روی تالاب شادگان

مدیرگروه دفتر بیولوژی دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر نیز به نبود بودجه در زمینه تحقیقات بر روی تالاب، آسیب‌ها و خطرهای این اکوسیستم اشاره کرد و اظهار داشت: تالاب بین‌المللی شادگان برای احیای مجدد نیازمند مدیریت کارشناسی است.

احمد سواری به پساب‌های صنایع مختلف به‌ویژه نیشکر هفت تپه خوزستان اشاره کرد و افزود: ورود این پساب‌ها به تالاب همچنان ادامه دارد و این آلاینده یکی از خطرهای اصلی برای حیات جانداران این تالاب است.

وی نتیجه اجرا نشدن قوانین زیست محیطی در تالاب شادگان و پساب‌های آلوده صنعت نیشکر را به عنوان عوامل تشدید کننده آلودگی‌ها و بیماری‌ها در منطقه دانست و خاطرنشان کرد: هیچ ارزیابی زیست محیطی در تالاب شادگان انجام نشده است و اگر راهکاری اندیشیده نشود حوادث مخرب‌تری پیش روی مردم منطقه قرار خواهد گرفت.

جلوگیری از ورود فاضلاب به تالاب شادگان

هرمز محمودی‌راد مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان گفت: با ساخت تصفیه خانه فاضلاب شادگان از ورود فاضلاب خام خانگی به تالاب بین‌المللی شادگان جلوگیری می‌شود.

وی افزود: در سال‌های اخیر با ورود انواع فاضلاب خام بر شدت آلودگی این تالاب افزوده شده است که امیدواریم با آغاز عملیات اجرایی ساخت تصفیه‌خانه فاضلاب شهر شادگان، از ورود فاضلاب خانگی به این تالاب جلوگیری شود.

محمودی‌راد گفت: به تازگی مناقصه بین‌المللی ساخت تصفیه خانه فاضلاب شادگان با اعتبار اولیه 50میلیارد ریال توسط شرکت آب و فاضلاب خوزستان انجام شده است که امیدواریم تا سه سال آینده این تصفیه خانه به اتمام برسد.در حال حاضر انواع پساب صنعتی، کشاورزی، خانگی و زباله شهر شادگان وارد این تالاب می‌شود.

در پایان می‌توان گفت: تالاب بین‌المللی شادگان با این همه اهمیت و جایگاه جهانی‌اش نیازمند توجه جدی‌تر و دقیق‌تر همه مسئولان و دلسوزان واقعی است.

این تالاب اگر چه با وجود بی‌مهری‌ها و بی‌توجهی مسئولان هنوز به حیات خود ادامه می‌دهد اما نباید غافل بود که این منطقه نمونه گردشگری و منطقه حفاظت شده محیط زیستی روزی به شکل اسرارآمیزی ناقوس نابودیش به صدا در خواهد آمد.

پس تا قبل از اینکه آن روز فرا برسد بیاییم این تالاب منحصر به فرد و شگفت‌انگیز خدادادی را با تمام وجود دریابیم.