آشنایی ‌با نرم‌افزارهای گرافیکی

تقسیم‌بندی نرم‌افزارهای گرافیکی در بخش‌های گوناگون کاری دشوار است؛ زیرا کاربردها و توانایی‌های آنها منحصربه‌فرد نیست و هر یک بسیاری از فنون را در خود جای داده‌اند که ممکن است در نرم‌افزاری مشابه، موجود باشد یا نباشد. گذشته از این، ذوق و استعداد کاربران گاه به کاربردهایی از این نرم‌افزارها می‌انجامد که ممکن است اساسا برای آن منظور طراحی نشده باشند. با این حال می‌توان به‌طور کلی نرم‌افزارهای گرافیکی را در دسته‌های عمومی زیر طبقه‌بندی کرد.

این نرم‌افزارها از پرکاربردترین انواع خود شناخته می‌شوند و بین عموم مردم به‌طور گسترده رواج دارند. نرم‌افزار فتوشاپ (Photoshop) از شرکت ادوبی (Adobe)، مشهورترین نرم‌افزار طراحی 2بعدی در ایران و جهان است که انبوهی از ابزارهای گرافیکی را در خود جای داده و هر کس به فراخور نیاز خود برخی از آنها را به‌کار می‌برد.

البته خود نرم‌افزارهای گرافیکی 2بعدی به دو دسته بزرگ نقش‌بیتی (bitmap) و برداری (vector) تقسیم‌بندی می‌شوند که نرم‌افزار فتوشاپ در گروه اول جای دارد و مشهورترین نرم‌افزارهای گرافیکی برای کار با تصاویر برداری، فری‌هند (Freehand) از شرکت ادوبی و کورل‌دراو (CorelDraw) از شرکت کورل هستند.

تصاویر نقش‌بیتی اغلب تصاویر طبیعی هستند که معمولا توسط دوربین‌های عکاسی گرفته می‌شوند و طراح قصد دارد با ایجاد تغییراتی در آنها (مانند تلفیق دو تصویر، تغییرات سطوح رنگ و نورپردازی و افزودن متن به آن) اثری گرافیکی را پدید آورد. مهم‌ترین مشکل تصاویر نقش‌بیتی این است که با افزایش اندازه در چاپ یا نمایش، از کیفیت آنها کاسته می‌شود و همچنین اعمال برخی تغییرات گرافیکی بر بخشی از تصویر (مانند حذف یک درخت از میان جنگل) دشوار است.

اما تصاویر برداری که معمولا به‌دست خود طراح پدید می‌آیند، این دو مشکل را ندارند و بیشتر برای طراحی‌هایی همچون پوستر، بنرهای تبلیغاتی و مانند آن به‌کار می‌روند؛ اما بیشتر تصاویر تهیه شده به‌کمک آنها به‌اندازه تصاویر نقش‌بیتی، طبیعی به‌نظر نمی‌رسند.

این دسته از نرم‌افزارها بیشتر برای کاربردهایی همچون تهیه تصاویر 3بعدی، انیمیشن 3بعدی، جلوه‌های ویژه در بازی‌های کامپیوتری و فیلم‌های سینمایی و مانند آن طراحی شده‌اند. مایا (Maya) و 3دی‌استودیو/مکس (3D-Studio/Max) از شرکت اتودسک (Autodesk) دو نرم‌افزار نامور در این زمینه هستند که نگارش‌های جدید آن تا آنجا پیشرفته‌اند که طراحان مجرب می‌توانند تصاویری را به‌کمک آنها پدید آورند که چشم نمی‌تواند تفاوتی میان آنها و تصاویر طبیعی دریابد.

یکی دیگر از نرم‌افزارهای گرافیک 3بعدی که بیشتر جهت تهیه نقشه‌ها و مدل‌های صنعتی به‌کار می‌رود، نرم‌افزار قدیمی اتوکد (AutoCAD) از شرکت اتودسک است که بین مهندسان معماری و طراحان قطعات صنعتی بسیار مشهور است.

این نرم‌افزارها هر یک توانمندی‌ها و تخصص‌های ویژه خود را دارند اما در مجموع، داشتن حداقل معلومات در ریاضیات (به‌ویژه هندسه و مثلثات) و آگاهی از برنامه‌نویسی، به طراحان و کاربران آن کمک بسیاری خواهد کرد.

برخی از نرم‌افزارها برای طراحی چندرسانه‌ای با کاربردهایی درون کامپیوتر، مانند تصاویر متحرک بر بستر اینترنت (تبلیغات یا موارد دیگر) یا نرم‌افزارهای آموزشی فراهم شده‌اند. نرم‌فزار فلش‌ام‌اکس (Flash mx) از شرکت ادوبی یکی از مشهورترین این نرم‌افزارهاست.

توانایی و انعطاف‌پذیری این نرم‌افزارها به‌حدی است که برخی از طراحان خوش‌ذوق به‌کمک آنها بازی‌های کوچک و سرگرم‌کننده می‌سازند.

نرم‌افزارهای چاپ و نشر برای کار همزمان متن و عکس در حجم انبوه طراحی شده‌اند و بیشتر کاربران این نرم‌افزارها ناشران و روزنامه‌ها و مجلات هستند. معروف‌ترین نرم‌افزارهای امور نشر، این‌دیزاین (InDesign)، پیج‌میکر‌(PageMaker) ‌و کوارک‌اکسپرس (QuarkXPress) از شرکت ادوبی هستند.

برخی از نرم‌افزارهای گرافیکی صرفا به‌عنوان ابزای دم‌دستی برای انجام کارهای ساده و متداول مورد نیاز بر تصاویر (مانند نمایش، کاهش حجم، تبدیل قالب یا فرمت گرافیکی، افکت‌های ساده تصویری همچون چرخش تصویر و تغییر اندازه) تهیه شده‌اند. نرم‌افزارهای شناخته شده این گروه نیز عبارتند از ای‌سی‌دی‌سی (ACDSee) از شرکت ای‌سی‌دی سیستمز و حتی مایکروسافت‌پینت (Paint) و نمایشگر تصویر فکس ویندوز (Windows Picture and Fax Viewer) از شرکت مایکروسافت.

البته بسیاری دیگر از نرم‌افزارهای گرافیکی وجود دارند که لزوما در این 5 دسته گروه‌بندی نمی‌شوند و کاربردهای تخصصی خود را (مانند کار بر تصاویر پزشکی، شناخت چهره یا اثر انگشت، کار با افکت‌های تخصصی سینمایی یا بازی‌های کامپیوتری و...) دارند.

قالب‌های فایل‌های گرافیکی

از هنگامی که نخستین تصویر کامپیوتری خلق شد، نخستین قالب فایل گرافیکی هم پدید آمد. هر تصویر گرفیکی تشکیل شده است از مجموعه‌ای از اطلاعات که می‌باید یک نرم‌افزار آنها را بخواند و تصویر مربوطه را بر نمایشگر نشان دهد. مهم‌ترین عامل‌های مد نظر در این زمینه، حجم فایل، کیفیت تصویر و تفکیک‌پذیری آن هنگام نمایش هستند.

تا کنون انبوهی از قالب‌ها پدید آمده‌اند که برخی از آنها کاربرد عمومی یافته‌اند و برخی توسط شرکت‌های پدیدآورنده نرم‌افزار پشتیبانی شده‌اند که برخی از آنها بدین شرح هستند:

bmp- سرنام عبارت BitMap Paintbrush که قالب فایل ساده استاندارد شده توسط شرکت مایکروسافت است و هیچ‌گونه فشرده‌سازی (Compression) را جهت کاهش حجم فایل انجام نمی‌دهد و قابلیت خاص دیگری هم ندارد و شاید تنها نکات مثبت آن، همان سادگی و پشتیبانی توسط شرکت مایکروسافت باشد.

jpeg- سرنام عبارت Joint Photographic Experts Group که یکی از قالب‌های پرکاربرد گرافیکی است. فایل‌های این قالب اغلب پسوند jpg دارند و کیفیت تصویر را فدای حجم آن می‌کنند. با وجود آن‌که برای کاهش موثر حجم فایل مقداری از کیفیت آن کاسته می‌شود، اما به‌دلیل برقراری توازن مناسب میان این دو عامل، بین کاربران محبوبیت بالایی یافته‌اند.

tiff- سرنام عبارت Tagged Image File Format که کیفیت واقعی تصویر را نشان می‌دهند و فشرده‌سازی به‌مراتب کمتری را نسبت به قالب jpg بر تصویر اعمال می‌کنند و در نتیجه حجم فایل‌هایشان بسیار بالاتر است؛ اما به‌همان دلیل که کیفیت را حفظ می‌کنند، بین طراحان بسیار محبوبیت دارند. ویژگی دیگر فایل‌های tif این است که در صورت نیاز، لایه‌های گوناگون تصویر (مانند تصویر یا متن) را در خود نگه می‌دارند.

psd- قالب استاندارد فایل‌های ادوبی فتوشاپ (PhotoShop Document) که علاوه بر ویژگی‌های فایل‌های tif، به‌طور اختصاصی برای تصاویر کار شده در این نرم‌افزار طراحی شده است.

gif- سرنام عبارت Graphics Interchange Format فایل‌های ذخیره شده در این قالب حجم و کیفیتی پایین دارند، اما از آنجا که در نگارش‌های جدیدتر آن، امکان نمایش ترتیبی چند تصویر در یک قاب داده شده، به‌طور گسترده در صفحات وب کاربرد یافت.برخی دیگر از قالب‌های فایل‌های گرافیکی مشهور بدین شرح هستند:

dwg- کوته‌نوشت واژه DraWinG که فایل‌های نقشه در نرم‌افزار اتوکد را در بر دارد. نقشه‌ها در این قالب به‌صورت برداری ذخیره می‌شود و از این‌رو حجم آنها کم است.

نکته: با توجه به عدم رعایت قانون کپی‌رایت در کشور ما، متاسفانه صنعت ساخت نرم‌افزارهای گرافیکی (همچون دیگر انواع نرم‌افزارها) هرگز شکل نگرفته اما از سوی دیگر، شمار کاربران دارای مهارت در این زمینه افزایشی چشمگیر یافته است.

در آینده بیشتر درباره فایل‌های گرافیکی و فنون کار با نرم‌افزارهای گرافیکی خواهیم نوشت.

امیرشهاب شاهمیری