پایتخت در محاصره حاشیه نشین‌ها

آمار 5‌/‌7 میلیون جمعیت حاشیه نشین کشور در حالی مطرح می‌شود که اعلام سکونت 35 تا 50 درصد جمعیت پایتخت در مناطق حاشیه‌ای اطراف تهران بیانگر این است که معضل حاشیه نشینی در حاشیه کلانشهرهای کشور به‌وضعیت بحرانی خود نزدیک می‌شود.

به گفته شهردار تهران با توجه به ارزیابی‌های صورت‌گرفته در حوزه خدمات شهری، تهران بیش از ?‌/‌? میلیون نفر حاشیه‌نشین دارد که این معضل، عوارض و ناهنجاری‌های فراوانی در پی خواهد داشت.

از همین روست که به گفته معاون پژوهشی مرکز مطالعات جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، کلانشهر تهران با جذب 31 درصد از کل مهاجران کشور در صدر شهرهای مهاجرپذیر جای گرفته است و این در حالی است که 22 درصد جمعیت استان تهران مهاجرانی هستند که در مدت سال‌های 75 تا 85 به تهران وارد شده اند، اما در مقابل آمار بالای مهاجرپذیری، این استان تنها 6 درصد جمعیت خود را به‌عنوان مهاجر به شهرهای دیگر کشور فرستاده است،اما طبیعی است بدون در نظر گرفتن ایجاد جاذبه برای شهرهای مبدأ هیچ سیاستی برای جلوگیری از مهاجرت نتیجه بخش نخواهد بود.

شهلا کاظمی‌پور در گفتگو با مهر می‌افزاید: کمترین درصد میزان مهاجر به نسبت جمعیت در این دهه مربوط به استان سیستان و بلوچستان با حدود 3/5 درصد و بیشترین آن مربوط به استان قم با 13/5درصد بوده است.

اما آنچه تهران را در صدر استا‌ن‌های مهاجر پذیر کشور قرار داده است، وجود برخی جاذبه‌ها و تمرکز امکانات برای زندگی از یکسو و تمرکز استقرار سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی و اداری کشور در این کلانشهر به جهت پایتخت بودن آن است؛ مساله مهمی که تهران را به قطب مهاجرپذیری کشور تبدیل کرده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد تاریخچه این مهاجرت معکوس به حدود 30 سال پیش برمی‌گردد. در سال‌های اول انقلاب مهاجرت عظیمی به شهر تهران رخ داد که مهاجرت بی رویه نامیده می‌شود زیرا این نوع از مهاجرت بر اساس دافعه مبدأ صورت می‌گیرد بدون این که جاذبه‌ای از سوی مقصد وجود داشته باشد.

کاظمی‌پور با اشاره به این واقعیت می‌گوید: تهران ده بزرگی است که با برنامه‌ریزی رشد نکرده و اغلب خیابان‌های آن به صورت غیرقانونی ساخته شده و در مرحله بعد امکانات شهری به آنها اختصاص داده شده است، در نتیجه این شهر از موازین ساخت و ساز علمی برخوردار نیست و این در حالی است که حتی اگر شهری با استانداردهای زیربنایی ساخته شود معمولا توصیه نمی‌شود که جمعیت آن شهر از 50 هزار نفر تجاوز کند.

از سوی دیگر جابه‌جایی جمعیتی یک مساله اجتماعی است که نباید بدون برنامه‌ریزی رها شود و اجرای روش‌های کنترل در این زمینه مستلزم بررسی جامعی است به‌طوری که بسیاری از صاحبنظران و کارشناسان این حوزه معتقدند برای رفع این معضل باید در ابتدا جلوی رشد مهاجرت به تهران گرفته شود. هرچند برخی مسوولان معتقدند باید تدابیری اندیشیده شود تا گرایش مهاجران برای بازگشت به شهرهای مبدأ خود افزایش یابد و برای تحقق این هدف نیز کاهش تمرکز امکانات در تهران و رسیدگی به وضعیت سایر شهرهای کشور و بخصوص شهرهای کوچک‌تر، توسعه امکانات و افزایش جاذبه‌های زندگی در آنها را به عنوان راهکاری موثر معرفی می‌کنند اما در مقابل بسیاری از صاحبنظران نیز معتقدند که تحقق این امر با طرح‌های ضربتی ممکن نیست.

پیشنهاد خروج 5 میلیون نفر از تهران که اخیرا از سوی دولت مطرح شد نمونه‌ای از طرح‌هایی است که مسوولان امیدوارند با اجرایی شدن علمی و برنامه‌ریزی شده آن، بار جمعیتی شهر تهران سبک‌تر شود، اما این برنامه به اعتقاد معاون پژوهشی مرکز مطالعات جمعیتی آسیا و اقیانوسیه در حال حاضر صرفا یک ایده است که چگونگی اجرای آن بررسی و طرح جامع و دقیقی را می‌طلبد.

حاد شدن معضل حاشیه نشینی در کلانشهرهای کشور و بویژه پایتخت از مدت‌ها پیش چنان است که در خرداد ماه سال 1385 حداد عادل رئیس وقت مجلس شورای اسلامی از تشکیل کمیته ویژه‌ای برای مطالعه و بررسی اقدامات انجام شده پیرامون پدیده حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ سخن گفت و وعده داد این کمیته بزودی راهکاری برای حل بحران حاشیه نشینی در کشور ارائه دهد، اما تمام این جلسات و بررسی‌ها حاصلی جز افزایش روزافزون آمار حاشیه‌نشینان در 32 شهر کشور و از همه مهم تر، تهران در برنداشته است.

این کمیته در روزهای نخست با وعده کنترل مهاجرت به شهرهای بزرگ و افزایش معضل حاشیه نشینی در آنها با جدیت کار خود را آغاز کرد اما به مرور زمان کارکرد خود را از دست داد به‌گونه‌ای که اکنون از فعالیت‌های این کمیته و اقداماتی که تاکنون در این زمینه انجام شده، کمتر سخنی به میان می‌آید.

به عقیده کارشناسان، اکنون که دولت به دلایل متعدد و منطقی از لزوم کاهش جمعیت تهران سخن می‌گوید، ضروری است با در نظر گرفتن اهمیت این موضوع و معضلات و چالش‌های فراروی آن با اجرای برنامه‌های موثر و البته کوتاه‌مدت، راهکار موثری برای کنترل پدیده مهاجرت به کلانشهرها و به دنبال آن افزایش معضلات اجتماعی ناشی از حاشیه نشینی ارائه دهد.

پوران محمدی ‌/‌ گروه جامعه