تئاتر دینی محدودیت نیست

در رابطه با جایگاه تئاتر دینی در عرصه هنر تئاتر کشور حسین مهکام، نویسنده، کارگردان و رئیس پیشین انجمن نمایشگران دینی معتقد است: در چند وقت اخیر تئاتر دینی فقط در یک محور حرکت کرده و پرداختن به موضوعات مذهبی تک‌بعدی شده است که این یک بحران جدی در حوزه تئاتر محسوب می‌شود. متاسفانه تئاتر مذهبی تنها به نمایش مراسم و مناسک عبادی و دینی محدود شده است.

این نکته را باید در نظر گرفت که دین خلاصه در مناسک و مراسم نیست، بلکه در همه ابعاد زندگی ساری و جاری است.

نویسنده نمایشنامه دینی «حریم» با تاکید بر این نکته که نظام روابط اجتماعی بشر امروز که در این عصر یک دهکده کوچک جهانی است، از کمبود نشانه‌های دین در خودش رنج می‌برد می‌گوید: نکات و زوایای قابل ‌توجهی در زمینه دین، اقتصاد، مسائل اجتماعی و فرهنگی وجود دارد که نمایش آن در عرصه تئاتر ایران یا حضور ندارد یا بسیار کمرنگ است. آنچه در این سال‌ها بیشتر بر صحنه نمایش دیده شده، آیین‌های مذهبی و عبادی بوده که متاسفانه تئاتر گرایش‌های افراطی به آن سمت پیدا کرده و در نهایت این مساله باعث بروز آفت در عرصه تئاتر دینی ‌شده است.

ضعف متون و بهانه خطوط قرمز 

از این مساله نیز نباید غافل شد که یکی از دلایل اصلی دوری مخاطب از اجراهای صحنه‌ای با مضامین دینی و مذهبی، بن‌مایه ضعیف آثار است. متاسفانه بهانه هنرمندان و بخصوص نمایشنامه‌نویسان برای توجیه این ضعف به وجود خط قرمزها در طرح موضوعات دینی توسط مسوولان بازمی‌گردد و این در حالی است که هیچ خط قرمز غیرمنطقی‌ای برای این گونه تئاترها وجود ندارد و این تصور بیشتر برای نمایشنامه‌نویسان به صورت درونی و ذهنی شکل گرفته است.

دکتر رحمت امینی، نمایشنامه‌نویس و رئیس کانون تئاتر دانشگاهی و مدیر دپارتمان نمایش دانشکده هنر دانشگاه آزاد هنر و معماری در بیان وجه ارتباط دور شدن مخاطبان از تئاترهای دینی و بهانه نویسندگان به وجود خطوط قرمز دست و پا گیر می‌گوید: در شرایطی که هر روز شاهد دور شدن مخاطبان از گونه تئاتر دینی و در یک کلام آثار نمایشی مذهبی هستیم، وقتی در کاری نویسنده‌ای نگاه سطحی و کم‌‌عمق به موضوعی مذهبی دارد و یک نفر در مقام اعتراض برمی‌آید، آن نویسنده در پاسخ به خطوط قرمزها اشاره می‌کند. مردم هر ساله در زمان ماه محرم به واقعه عاشورا توجه دارند و روحانیون در مساجد برای آنها هر سال وقایع را بازگو می‌کنند، اما در این زمینه توقع از تئاتر بسیار بالاتر و متفاوت‌تر است.

رئیس کانون تئاتر دانشگاهی در ادامه با تاکید بر این مهم که اختلاف میان سطح اعتقادات و باورهای مذهبی بین هنرمندان در رویکرد ایشان به ارائه آثار دینی، نمود بارزی دارد، می‌افزاید: مذهب امری فطری است و همین ریشه فطری و قوت و ضعف آن میان افراد باعث می‌شود سوژه‌ای بدیع و متفاوت در ذهن هنرمندی شکل بگیرد و در ذهن هنرمندی دیگر نه! من فکر می‌کنم بیش از گذشته در اجرای نمایش‌های دینی‌مان دچار شعارزدگی شده‌ایم در حالی که نهاد و باطن همیشه بیدار تماشاگر ایرانی آماده پذیرش نکات معنوی و مذهبی در هر قالبی است و چه قالبی بهتر و اثرگذارتر از تئاتر. برای روشن‌تر شدن گفته‌هایم به ذکر مثالی می‌پردازم، وعده خدای رحمان و رحیم در قرآن این است که در برزخ بخشایش وجود دارد. برزخ یک لطف و ودیعه الهی است و آنجا یک فرصت و مجال برای انسان‌های خطا کار است. این عالم برای برخی خیلی سریع می‌گذرد و برای برخی دیگر خیلی کند می‌گذرد و این می‌تواند تم بسیار زیبایی برای خلق نمایشنامه‌ای دینی باشد.

من همیشه فکر می‌کنم این امکان وجود دارد که نمایشی دینی درباره برزخ کار کرد اما در آن، شعار به کار نبرد.

تئاتر دینی و مدیریت تئاتر

این نکته را نمی‌توان نادیده گرفت که پس از انقلاب ‌نمایش‌های قابل تاملی با مضامین دینی ساخته شده است. فضای دینی پس از ‌انقلاب، تلاش‌های بسیاری را در این راه برانگیخت و ثمرات و نمونه‌های مهمی ‌داشت که نباید نادیده گرفته شود، زیرا با نادیده گرفتن آن مسائل در حقیقت تلاش هنرمندان این عرصه را نادیده گرفته‌ایم و این مساله جز دلسردی و ناامیدی برای این گروه‌ها پیامد مثبتی در بر نخواهد داشت.

اما از کنار این موضوع حائز اهمیت نیز نمی‌توان به سادگی گذشت که ‌ هنوز بسیاری از مسائل در تحقق تئاتر دینی، ناگفته مانده است. از جمله این مسائل می‌توانیم به ‌محدوده دخالت مدیران و نیز اقتصاد دولتی در عرصه تئاتر و تعریف جامع و ‌مانع از جایگاه بخش خصوصی در این حیطه را اشاره کنیم و نیز تعریف‌های دقیق از همه اموری ‌که در این گزارش مطرح شد هنوز به صورت کلی در اجتماع و میان مسوولان تئاتر ما وجود ندارد.

شهرام زرگر، نویسنده و رئیس گروه نمایش دانشکده سینما تئاتر دانشگاه هنر سلیقه‌ها و تعبیرات نامشخص در مدیریت تئاتر ایران را یکی از موانع اساسی ‌در تحقق تئاتردینی می‌داند و می‌گوید: وجود چنین موانع و نوع نگاه‌ها در میان مسوولان باعث از بین رفتن اعتماد به نفس گروه‌های نمایشی دینی برای ‌رجوع به مباحث دینی می‌شود.
زیرا آنها بر سر این دو راهی قرار می‌گیرند که آیا می‌توانند احساس و خلاقیت ‌خود را در امور دینی بیان کنند، یا ‌باید تابع دستورات و باید و نبایدهای ‌دائم متغیر و نظرات دوره‌ای سیاستگذاران تئاتر باشند؟ این‌گونه مشکلات و آسیب‌ها نزدیک ‌شدن به حیطه تئاتر دینی را خطیر و دست و پاگیر می‌کند و بر این اساس بسیاری از ‌هنرمندان صاحب قریحه‌ ما، ترجیح می‌دهند در حیطه‌های دیگر، ‌خلاقیت خود را بیازمایند.

زرگر در ادامه با اشاره به این مطلب که هنوز بسیاری از مسائل در تحقق تئاتر دینی، ناگفته مانده است، خاطر‌نشان می‌سازد: البته نباید انتظار داشت که در یک هم‌اندیشی یا با چند ‌مقاله و کتاب، برای همه این مسائل، پاسخی قطعی یافت. همین قدر که در ‌فضایی آزاد، از نگاه‌های مختلف و متضاد، آرا و نظرات گوناگون مطرح شود و ‌به گوش همه برسد، خود نوید این را می‌دهد که از میان همه آن تعاریف، تعریف‌های دقیق ‌و راه‌‌های اصولی‌تری به دست خواهد آمد.‌ 

محتوا حلقه اتصال فراموش شده 

به سبب همه دلایلی که ذکر شد، این گونه تئاتری هیچ‌گاه امکان رسیدن به تئاتر دینی به عنوان یک شکل اجرایی جاری و ساری در مجموعه تئاتر کشور را نداشته است و با شرایطی که بیان شد، نمی‌توان انتظار بیش از این را هم داشت. این در حالی است که هنوز هم یک خطابه یا یک مراسم آیینی مذهبی به دفعات تاثیرات شگرف و اعجاب برانگیزتری از این نوع تئاتر دینی رایج در کشور را بر مخاطب دارد.

حال اگر کمی واقع‌بینانه و با توجه به پیش داوری‌های تماشاگر از تئاتر دینی به بازتاب و بازخورد‌های آن بیندیشیم، می‌توان با جرات گفت برای رسیدن به تئاتر دینی جریان‌ساز، تفکر برانگیز و تاثیرگذار باید این شکل نمایشی به گونه‌ای هوشمندانه‌تر گام بردارد تا هم مراقب دلزدگی‌های مخاطب، هم نگهدار تئاتر و از همه مهم‌تر حافظ شان پر ارج دین باشیم. در یک کلام باید گفت که تئاتر دینی برای رسیدن به جایگاه والا و واقعی‌اش باید به روایت محتوایی در شکل اجرا روی آورد و از سطح به عمق گام بردارد.

امین خرمی‌