مقایسه تحلیلی تحقیقات رادیویی و تلویزیونی

در اولین قسمت از این مقاله که برگرفته از سلسله نشستهای علمی برگزار شده در مرکز تحقیقات ، مطالعات و سنجش برنامه ای است ، با گذری کوتاه از مقایسه

کد خبر: ۲۲۵۳۵

مطبوعات و رادیو به بررسی رادیو و تلویزیون از بعد تحقیقاتی تا دهه 60 پرداختیم . در این قسمت مطلب را با بررسی موضوع در دهه 80 با ویژگی شروع تحقیقات دانشگاهی پی می گیریم . به دهه 80 و تحقیقات دانشگاهی آن می رسیم که از یک سو به بحث رسانه و از سوی دیگر به بحث پیام می پردازد. در این دهه ، عمده بحث ، بحث روش است . در دو دهه 50 و 60 ، عمده روشها در امریکا ، روشهای تجربی و کمی است . اما اروپایی ها زیر بار تحقیقات کمی نمی روند ، بخصوص این که در دهه 50 و 60 ، تولید مراکز تحقیقاتی دانشگاهی خیلی کم است و آنچه امروز در مراکز تحقیقاتی رسمی رادیو و تلویزیون انجام می شود ، کمتر منتشر می شود ؛ یعنی اگر شما آرشیو BBC یا ITV انگلیس یا حتی CBS امریکا را ملاحظه کنید، خیلی از گزارش هایی که در دهه 50 و 60میلادی منتشر شده است ، همه مهر سری یا کاملا سری خورده اند ؛ یعنی وارد حوزه علمی دانشگاهی نمی شود که بتوان آن را نقد و بررسی کرد. اگرچه اکنون هم آن رابطه بین مراکز علمی و پژوهشی کم و بیش وجود دارد. یکی از نظریه های مطرح شده در ابتدای دهه 80 نظریه دریافت است که در سال 1970 با گرایش دیگری در حوزه ارتباطات شروع می شود و ما آن گرایش را با عنوان گرایش انتقادی یا فرهنگی می نامیم . خاستگاه این نظریه عمدتا در اروپاست و چندین کشور در آن حوزه سهیم هستند. از بعد فلسفی ریشه در ساخت گرایی فرانسه دارد و ایتالیایی ها نیز در این نظریه سهیم هستند ، ولی دانشگاه بیرمنگام انگلیس این حوزه را با استفاده از ادبیات و زبان به اسم خودش ثبت کرده است . ابتدا ریچارد هوگارد حوزه ای را مطرح می کند ، با عنوان این که این رسانه ها هستند که می گویند مخاطب چه هست و چه نیست و کمتر کسی به خاستگاه طبقاتی مخاطب توجه می کرد ، اما او مراجعه کنندگان کتابخانه انگلیس را بررسی می کند و درمی یابد که طبقات کارگر در آنجا نوع خاصی از کتابهای رمان را مطالعه می کنند و طبقه متوسط کتابهای دیگری را و اینجاست که نقش طبقه اجتماعی در انتخاب مطالب خیلی جدی تر مطرح می شود. روش تحقیق آنها نیز روش تحقیق کیفی است تا تجربی ، که در حوزه علوم اجتماعی مطرح است .

رقیب جدید

با ملاحظه کتابهای دهه 80 و 90 و بخصوص دهه 90 ، مشاهده می شود بیشتر آنها نوعی بازنگری در کارهای تحقیقاتی قبلی هستند و خیلی از تحقیقات و کتب دهه 50 و 60 را زیرنویس کارهای خود قرار می دهند. بنابراین باید بگوییم ما در حوزه تحقیقات به دهه 90 نمی رسیم ، چون در دهه 90 فناوری جدیدی وارد میدان می شود و تحقیقات شکل دیگری می گیرد. تلویزیون کابلی ، ماهواره ها و رایانه ها وارد حوزه ارتباطات می شود و رقیب جدیدی برای تلویزیون می شود و علامت سوالی بزرگ روی کاربرد نتایج تحقیقات دهه 60 می گذارد؛ مثلا اگر شما تاثیر تلویزیون سیاه و سفید را روی کودکان دهه 60 با آن شرایط ویژه و خاص خودش ، بررسی کرده باشید، نتایج آن را نمی توانید به کودکان دهه 90میلادی تعمیم دهید که از یک طرف با ویدئو در ارتباط هستند و از یک طرف رایانه دارند و از یک سو هم به شبکه های جهانی وصل هستند. بنابراین شرایط تحقیق کاملا متفاوت می شود و نیاز به روش تحقیق جدید است . در ادامه به تحقیق روی مخاطب که پایه و اساس است و موجب ایجاد تحولاتی در حوزه های رادیو و تلویزیون شده است ، خواهیم پرداخت ، اما در جمع بندی صحبتهایم تا بدین جا باید بگویم هدفم این بود که نشان دهم تحقیقات علمی که بعد نظری را در حوزه ارتباطات مطرح می کند، هم شکل دانشگاهی داشته و هم شکل رسانه ای ، ولی در بررسی 2مورد در امریکا و انگلیس باید بگویم ، در امریکا تحقیقات بیشتر تحت تاثیر بخش خصوصی است ، بویژه تحقیقات بازاریابی و آگهی های تجاری که عمدتا در بخش خصوصی انجام می شود و در کاربرد و استفاده از وسایل ارتباط جمعی ادبیات بسیار قوی دارد. بخش دیگر آن هم سیاست است و از آنجا که می خواهند تحقیقات سیاسی بی طرف باشد، معمولا کار از سوی دانشگاه ها صورت می گیرد، تا خود سازمان های رسانه ای . قسمت سوم هم که خشونت بود و تاثیر آن بر کودکان و مسائل خانواده و مواردی از این دست است . برای حفظ حالت بی طرفی هم ، بودجه تحقیقات از سازمان های خیریه یا سازمان های غیردولتی (NGO) که ما در کشورمان کم و بیش با آن آشنا هستیم ، تامین می شود و این بودجه ها باعث می شود مراکز دانشگاهی این امکان را داشته باشند که بتوانند کاری انجام دهند که این کار ، بخصوص در آن حوزه هایی که مثلا در کشورهای اروپایی و امریکا، بخش خصوصی تلویزیون در آن دخالت دارد، نتواند چیزی را از مردم پنهان کند. در بعد چهارم هم که نام آن را تحقیقات ارتباطات توسعه گذاشتیم ، نقش تلویزیون در آموزش و بهداشت و مسائلی از این دست که معمولا و نه همیشه زمینه های تحقیقات رسانه ای هستند ، بررسی شد؛ مثل تاثیرات تلویزیون در آموزش و بهداشت و کاهش حملات قلبی در امریکا که مطالعات زیادی در این زمینه داریم ، یا موارد مشابه آن .

مخاطب ، محور اصلی تحقیق

محور بعدی بحث این است که این تحقیقات کاربردی و بنیادی چه تفاوت هایی می توانند باهم داشته باشند. اولین تفاوتی که بین این 2تحقیق می توان دید ، در حوزه هدف است . تحقیقات دانشگاهی معمولا به دنبال توسعه امور علمی و گسترش علم است ، این که تحقیق شما چه کمکی به توسعه علم خواهد داشت ، اولین سوالی است که برای نوشتن پایان نامه و یا یک کار پژوهشی مطرح می شود، اما در حوزه کاربردی ، اولین سوال این است که چه مشکلی از ما حل می کند. گاه زاویه نگاه ما از دید یک رسانه عمومی ملی است که مسائل عدیده ملی را دارد، گاهی هم مسائل از نگاه رسانه ای مطرح می شود، اگرچه باز در پی حل مسائل ملی است ، ولی دنبال برخی منافع و سود کوتاه مدت تجاری هم هست و این که اگر ما این برنامه را پخش کنیم ، فرضا در حوزه مخاطب چه تعداد بیننده خواهیم داشت . به همین علت ، در حوزه تجربی اولین تحقیقاتی که شروع می شود در رسانه هایی مثل BBC و ITV انگلیس که در ایران هم همین گونه است عمدتا صحبت درباره مخاطب است و 3محور را در حوزه مخاطب مطرح می کنند :
1- متوسط بیننده یا شنونده در حوزه رادیو تلویزیون چند نفر است؛
2- این برنامه ها چه تعداد را پوشش می دهند؛
مثلا رادیو یا تلویزیون ما کلا 40میلیون نفر را تحت پوششش قرار می دهد یا 30میلیون را یا...؛ این سوالی است که همیشه مطرح است.
3- این برنامه خاص ، معمولا چقدر بیننده یا شنونده دارد؛ با نگاهی به آرشیو BBC و ITV ، به کتابچه هایی برمی خوریم که در آنها اطلاعات مربوط به مخاطبان را از سال 1955میلادی ثبت کرده است . در این کتابچه ها درصد تماشای هر برنامه تلویزیونی و ساعت پخش برنامه ها و ساعت اوج تماشا (Peak time) را که ما در بررسی مخاطبان معمولا به دنبال آن هستیم ، آورده است و این که اگر (در گذشته) برنامه تلویزیون به فرض از ساعت 6شروع و ساعت 11تمام می شده است . پس از تاسیس این 2کانال و پخش برنامه های موازی از آنها، مخاطبان چه برنامه هایی را بیشتر می بینند؛ اگر به فرض ، در ساعت 7از شبکه BBC برنامه ای پخش می شود که بیننده خوبی هم دارد ، کانال دیگر در همین ساعت چند درصد بیننده داشته است؛ اینجاست که مرکز تحقیقاتی تاسیس می شود و به علت رقابتی بودن 2رسانه از دهه 1950 به این طرف ، یک مرکز تحقیقاتی مشترک به وجود می آید که رادیوی آن را اصطلاحا جرار می گویند و تلویزیونش را جکتار. نکته دیگری که در اینجا مطرح می شود، این است که وقتی 2کانال پخش برنامه دارند، سهم (Share) هر کانال نسبت به هر برنامه چقدر است؛ این که ما هم در سیستم خودمان الان به دنبال سهم برنامه ها از هر کانال هستیم ، به این دلیل است که بتوانیم ارزیابی کنیم یک کانال با برنامه های مختلفی که دارد ، چقدر ارزش دارد و اما سازمان هایی که در این زمینه فعالیت می کنند.

امکانات وسیع برای تحقیق

نکته قابل توجه دیگر، مساله روش تحقیق است و این بحث که در 2حوزه دانشگاه و مراکز تحقیقاتی تلویزیونی ، روش فرق می کند. دانشگاه ها به علت بودجه کمی که دارند، هر روشی را نمی توانند انتخاب کنند. اگر نمونه گیری می کنند ، جامعه نمونه آنها معمولا کوچک است ، مگر این که کار تحقیقی به صورت مشترک باشد ؛ یعنی بودجه آن را یک سازمان تقبل کند و سفارش تحقیقات دهد ، ولی مراکز تحقیقاتی تلویزیونی این بودجه را در اختیار دارند و می توانند از درآمد حاصل از برنامه هایشان یا آگهی ها، هزینه تحقیقات خود را تامین کنند ؛ کاری که در مرکز تحقیقات صدا و سیما نیز انجام می شود و بخش مهم ، حوزه سنجش برنامه ای است که معمولا در دانشگاه ها جایی ندارد، مگر این که به صورت سفارشی باشد. سپس تی وی متر (TV meter) مورد استفاده قرار گرفت و اولین روشی بود که در اروپا استفاده کردند و بیشتر به دنبال این بودند که ببینند یک دستگاه که در خانه است ، چندبار خاموش و روشن می شود و چه ساعتهایی مورد استفاده قرار می گیرد. نکته دیگر مطرح در حوزه تلویزیون - جدا از دارابودن یک مرکز تحقیقاتی و نیز روشی که بسته به بودجه آنها مورد استفاده قرار می گیرد - که به نوعی تفاوتی است در حوزه بنیادی و کارکردی مساله دسترسی به منابع است ، که این دسترسی گاه برای دانشگاه ها مانع محسوب می شده است ، ولی برای سازمان های اجرایی که به آرشیوهای خبری و فیلم و غیره دسترسی دارند ، کمتر چنین مانعی وجود داشته است . بنابراین ، در کشورهایی مثل انگلیس و امریکا 3نوع مرکز آرشیوی وجود دارد؛ یکی آرشیوی است که در خود رسانه هایشان ، در رادیو و تلویزیون است که دسترسی به آن شرایطی برای محققان آزاد است . گروه دیگر ، آرشیوهایی است که به شکل تخصصی در دانشگاه ها وجود دارد. برای مثال ، من به 2مرکز تحقیقاتی امریکا و انگلیس اشاره می کنم ؛ یکی دانشگاه لیدز است که مرکز تحقیقات تلویزیونی آن تمام نوارهای رادیویی و ویدئویی انتخابات را، از سال 1959 تا به حال ، هر سال ضبط کرده و نگه داشته است ؛ یعنی یک آرشیو تخصصی موجود است . کنار آن ، شما مرکزی را می بینید به نام British Film Institute که برخی از برنامه های تلویزیونی را از سالهای پیش ضبط کرده و نگه داشته است ، ولی از سال 1983 یا 1984 به این طرف به ضبط تمام برنامه های بعضی از کانال ها پرداخته است ؛ مثلا کل برنامه های کانال چهار انگلیس را می توانید در آنجا پیدا کنید. جالب اینجاست که در حوزه نگهداری فیلم ، آرشیو فیلمهای خبری برخی شبکه های رادیویی و تلویزیونی دیگر نیز وجود دارد. این بدان معناست که ما نمی توانیم تحقیقات خبر رادیو و تلویزیون را بدون نگاه کردن به شبکه های خبری رادیو تلویزیونی دیگر، انجام دهیم . همین W.I.T.N که در انگلیس تشکیل می شود یا مشابه آن که با یکی ، دو سال اختلاف ، قبلا در امریکا تاسیس شده بود ، عمدتا از شبکه های بزرگی مثل ITN, CBS, BBC لندن و بعد کشورهای شریک اینها مثل استرالیا و کانادا تاثیر گرفته است که خیلی از این آرشیوهای خبری هم در دهه 80 خرید و فروش شده است ؛ شبکه هایی مثل Sky این آرشیوها را خریداری کرده و در اختیار خودشان گرفته اند که سرمایه سنگینی برای یک محقق است و بدون آن ، دسترسی به چنین منابع اطلاعاتی بسیار دشوار است . شبیه این مرکز در امریکا نوعی آرشیو ملی است که بخش عمده ای از برنامه ها را ضبط و در آنجا نگاهداری می کنند.