جام جم آنلاین - قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) و ستاد کل نیروهای مسلح از مهمترین ارکان ساختار فرماندهی و مدیریت دفاعی جمهوری اسلامی ایران به شمار میروند؛ دو مجموعهای که هر یک در مقطعی متفاوت از تاریخ و برای پاسخ به یک نیاز مشخص شکل گرفتند.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) در میانه جنگ تحمیلی و با هدف ایجاد هماهنگی عملیاتی میان ارتش و سپاه تشکیل شد، در حالی که ستاد فرماندهی کل قوا که بعدها به ستاد کل نیروهای مسلح تغییر نام داد، با هدف ایجاد هماهنگی و انسجام در سطح کل نیروهای مسلح شکل گرفت.
این دو مجموعه طی بیش از چهار دهه، با وجود ارتباط نزدیک، ساختار و مأموریتهای متفاوتی داشتند؛ اما تحولات امنیتی و نظامی سالهای اخیر و تجربه جنگهای جدید، ضرورت بازنگری در ساختار فرماندهی را پررنگتر کرد.
بر همین اساس، روند ادغام ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) در دستور کار قرار گرفت؛ روندی که با انتصاب سرلشکر پاسدار خلبان علی عبداللهی به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح، بر تکمیل آن تأکید شده است.
بر اساس اسناد و خاطرات منتشرشده، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) در ۳۰ بهمن ۱۳۶۲ و در آستانه عملیات خیبر شکل گرفت.
تشکیل این قرارگاه نتیجه تجربه سالهای ابتدایی جنگ و آشکارشدن ضرورت ایجاد یک مرکز فرماندهی مشترک میان ارتش و سپاه بود. در سالهای نخست جنگ، هر یک از این دو نیرو ساختار فرماندهی و شیوه عملیاتی خاص خود را داشتند و هماهنگکردن ظرفیتهای آنان در عملیاتهای بزرگ، یکی از چالشهای مهم فرماندهی جنگ محسوب میشد.
در چنین شرایطی، با واگذاری مسئولیت فرماندهی جنگ به آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) به عنوان مرکز عالی فرماندهی عملیات مشترک شکل گرفت.
با تشکیل این قرارگاه، طرحها و اقدامات عملیاتی ارتش و سپاه در چارچوب یک فرماندهی مشترک هماهنگ شد و قرارگاه خاتمالانبیا(ص) به تدریج به یکی از مراکز اصلی فرماندهی عملیات مشترک نیروهای مسلح در دوران جنگ تبدیل شد.
تجربه جنگ نشان داد هماهنگی نیروهای مسلح تنها به میدان عملیات محدود نمیشود. اداره یک جنگ گسترده به هماهنگی در حوزههایی همچون سازماندهی، نیروی انسانی، آموزش، تجهیزات، پشتیبانی، صنایع دفاعی و لجستیک نیز نیاز داشت.
در همین راستا، ضرورت ایجاد ساختاری فراگیر برای مدیریت و هماهنگی کل نیروهای مسلح بیش از گذشته احساس شد.
در ۱۲ خرداد ۱۳۶۷، با صدور حکم امام خمینی(ره) برای انتصاب آیتالله هاشمی رفسنجانی به عنوان جانشین فرماندهی کل قوا، تشکیل «ستاد فرماندهی کل قوا» وارد مرحله تازهای شد.
در این ساختار، ایجاد وحدت و هماهنگی میان ارتش، سپاه، بسیج و نیروهای انتظامی و تمرکز امور مربوط به نیروهای مسلح مورد توجه قرار گرفت.
به این ترتیب، در کنار قرارگاه عملیاتی خاتمالانبیا(ص)، ساختاری ستادی و مدیریتی برای هماهنگی کل نیروهای مسلح شکل گرفت؛ قرارگاه خاتم پاسخ به نیاز فرماندهی مشترک در میدان بود و ستاد فرماندهی کل قوا وظیفه مدیریت و هماهنگی کلان را دنبال میکرد.
پس از پایان جنگ تحمیلی، ساختار فرماندهی نیروهای مسلح وارد مرحله جدیدی شد.
در ۲۵ دی ۱۳۷۰، عنوان «ستاد فرماندهی کل قوا» به «ستاد کل نیروهای مسلح» تغییر یافت و این مجموعه به یکی از مهمترین ساختارهای ستادی و هماهنگکننده نیروهای مسلح تبدیل شد.
برنامهریزی کلان دفاعی، هماهنگی میان نیروهای مسلح، سازماندهی، سیاستگذاری، نظارت و ایجاد انسجام میان ارتش، سپاه و دیگر نیروهای مسلح از جمله مأموریتهای این ستاد بود.
به این ترتیب، معماری فرماندهی نیروهای مسلح از ابتدای دهه ۷۰ دارای دو سطح مهم بود: ستاد کل به عنوان ساختار عالی ستادی و راهبردی و قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) به عنوان مرکز فرماندهی و هدایت عملیات مشترک.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) پس از پایان جنگ منحل نشد و مأموریت خود را در ساختار دفاعی کشور حفظ کرد.
پس از استعفای آیتالله هاشمی رفسنجانی از سمت جانشینی فرماندهی کل نیروهای مسلح، فرماندهی این قرارگاه بر عهده رهبر انقلاب و فرماندهی کل قوا قرار گرفت.
در سال ۱۳۹۵، سرلشکر غلامعلی رشید با حکم فرمانده کل قوا به فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) منصوب شد. پس از شهادت وی در جریان جنگ ۱۲روزه در خرداد ۱۴۰۴، سرلشکر علی شادمانی به فرماندهی قرارگاه منصوب شد که او نیز در جریان حملات رژیم صهیونیستی به شهادت رسید.
در ادامه، سرلشکر پاسدار علی عبداللهی به فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) منصوب شد؛ انتصابی که به دلیل سابقه طولانی او در ساختار ستاد کل نیروهای مسلح، اهمیت ویژهای داشت.
همچنین امیر سرتیپ کیومرث حیدری در آذر ۱۴۰۴ به عنوان جانشین فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) منصوب شد.
پس از تشکیل «ستاد فرماندهی کل قوا» در سال ۱۳۶۷، آیتالله هاشمی رفسنجانی نخستین مسئولیت این ساختار را بر عهده گرفت.
پس از آن، در چهارم مهر ۱۳۶۸، سرلشکر بسیجی سیدحسن فیروزآبادی به ریاست ستاد منصوب شد و نزدیک به سه دهه این مسئولیت را بر عهده داشت.
در تیرماه ۱۳۹۵ نیز سرلشکر محمدحسین باقری به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شد.
پس از شهادت سرلشکر باقری در نخستین روزهای جنگ ۱۲روزه ایران و رژیم صهیونیستی، سرلشکر سیدعبدالرحیم موسوی به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شد.
در ادامه تغییرات ساختاری و مدیریتی، مسئولیتهای مختلفی در سطح جانشینی ستاد کل و قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) میان فرماندهان ارشد نیروهای مسلح جابهجا شد.
اهمیت این تغییر زمانی روشنتر میشود که مأموریت تاریخی دو مجموعه را کنار یکدیگر قرار دهیم.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) در سال ۱۳۶۲ برای پاسخ به نیاز فرماندهی مشترک عملیات شکل گرفت و ستاد فرماندهی کل قوا در سال ۱۳۶۷ برای پاسخ به نیاز هماهنگی و مدیریت کلان نیروهای مسلح ایجاد شد.
بنابراین، این دو ساختار از ابتدا برای دو مسئله متفاوت اما مکمل طراحی شده بودند؛ یکی بر فرماندهی عملیات تمرکز داشت و دیگری بر مدیریت و هماهنگی راهبردی.
اکنون با تکمیل روند ادغام، این دو کارکرد در یک مجموعه قرار میگیرند؛ تغییری که میتواند با هدف نزدیکتر شدن ظرفیتهای ستادی و عملیاتی، کاهش موازیکاری، افزایش هماهنگی و کوتاهتر شدن زنجیره تصمیمگیری دنبال شود.
جنگهای جدید تنها به عرصه زمینی محدود نیستند و همزمان حوزههایی همچون هوا، موشک، پهپاد، سایبر و اطلاعات را درگیر میکنند. در چنین شرایطی، سرعت تصمیمگیری و هماهنگی میان بخشهای مختلف نیروهای مسلح اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از این منظر، ادغام ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) را میتوان تلاشی برای نزدیکتر کردن «ستاد» و «میدان»، کاهش فاصله میان تصمیمگیری راهبردی و اجرای عملیاتی و افزایش سرعت گردش اطلاعات ارزیابی کرد.
این تحول، ریشه در تجربه جنگ تحمیلی دارد؛ تجربهای که ابتدا ضرورت فرماندهی مشترک عملیات را به وجود آورد و سپس نیاز به یک ساختار جامع برای مدیریت کل نیروهای مسلح را آشکار کرد.
اکنون، پس از بیش از چهار دهه فعالیت موازی و مکمل، تکمیل روند ادغام این دو مجموعه میتواند یکی از مهمترین تغییرات ساختاری در معماری فرماندهی نیروهای مسلح در دهههای اخیر باشد؛ تغییری که شکل نهایی و آثار عملیاتی آن در ادامه مسیر ساختار جدید فرماندهی مشخصتر خواهد شد.
هوش مصنوعی یکی از قدیمیترین عادتهای ما در اینترنت را تغییر داده است
جامجم آنلاین بررسی کرد
در گفتوگو با جامجم آنلاین عنوان شد
در گفتوگو با جامجم آنلاین تشریح شد
جامجم آنلاین بررسی کرد
در گفتوگو با جامجم آنلاین مطرح شد
