به پیشواز دیدار مهر و مه‌

زمانی دور و در دوره‌ای که بین‌النهرین شکوه تمدن خود را سپری می‌کرد، نبردی طولانی میان پادشاه معروف مادها، هوخشتره و لیدی‌ها در گرفت. نبرد در نزدیکی رود قزل ایرماق توان 2 طرف را تحلیل برده بود تا این که رویدادی طبیعی 2 ارتش بزرگ را به صلح رهنمون شد. در سال 585 ق. م وقوع کسوفی کامل بر فراز منطقه نبرد باعث شد 2 ارتش این کسوف را بهانه‌ای قرار دهند و دست از جنگ بکشند.

این نمونه تنها یکی از مواردی است که تاریخ وقوع کسوف‌ها را ثبت کرده است در دیگر دوره‌های تاریخی هر بار خورشید گرفتگی رخ می‌داد، مردم آن را با نگرانی و هیجان دنبال می‌کردند و می‌کوشیدند به نوعی وقوع این پدیده را توجیه کنند.

در چین باستان و نواحی مغولستان، کسوف را حاصل نبردی در آسمان می‌دانستند که طی آن اژدهایی بزرگ قصد بلعیدن خورشید را دارد و قاچ خوردن خورشید به دلیل  فرو رفتن در دهان اژدهاست. این باور بعدها وارد ایران نیز شد و در دوره‌ای نه چندان دور هنگام خورشید گرفتگی بر دیگ‌ها می‌کوبیدند تا سر و صدای ایجاد شده باعث وحشت اژدها و فرار آن شود.

از سوی دیگر در آن سوی سیاره ما و در میان تمدن‌های باستانی آمریکای مرکزی، خورشید الهه‌ای مهم به شمار می‌رفت و پادشاهان اینکا و آزتک خود را فرزندان خورشید می‌دانستند و وقوع گرفت‌های خورشیدی را نشانه‌ای از غضب خدایان خود بر می‌شمردند.

در ایران در دوره‌ای بسیار دور و بر مبنای افسانه‌های باستانی، وقوع خورشید گرفتگی را به نبرد میان خورشید و موجودی به نام خورشید تاریک نسبت می‌دادند اگر خورشید موجودی اهورایی و نیک سرشت بود که روشنایی را برای مردم به ارمغان می‌آورد، در مقابل خورشید تاریک موجودی اهریمنی به شمار می‌رفت که سعی می‌کرد چهره خورشید را بپوشاند. اما در این نبرد همیشه پیروزی نهایی با خورشید نیک بود.

اما روش‌های علمی خیلی زود جایگزین روش‌های باستانی نگرش به آسمان‌ها شد. در دوره بابل باستان و در دوره‌ای که بابل تحت سیطره هخامنشیان قرار داشت، دانشمندان این منطقه توانستند با رصد‌های پیگیر خود دوره‌هایی موسوم به دوره‌های ساروس را کشف کنند این دوره‌ها چگونگی تکرار یک گرفت در بازه‌های زمانی را مشخص می‌کرد و امکان پیش‌بینی گرفت‌های بعدی را بادقتی بالا امکان‌پذیر می‌کرد.

در این دوره دانشمندان بخوبی از ماهیت و علت وقوع گرفت‌ها آگاه بودند؛ اما این آگاهی باستانی باعث نشده است که از شکوه این رویداد در برابر دیدگان ما کاسته شود.

کسوف چگونه رخ می‌دهد؟

همه چیز به موقعیت ما در جهان بستگی دارد. اگر سیاره ما تنها اندکی دورتر یا نزدیک‌تر از جایی که امروز هست، نسبت به خورشید قرار می‌گرفت یا به هر دلیلی ماه ابعاد متفاوتی داشت یا در مدار دیگری به دور زمین می‌گشت، آن گاه ما نمی‌توانستیم شاهد بروز چنین پدیده شگفت‌انگیزی روی زمین باشیم. در حقیقت ما انسان‌های بسیار خوش‌شانسی هستیم که در موقعیتی بسیار مناسب برای دیدن این پدیده جذاب قرار گرفته‌ایم.

اگرچه ماه تنها قریب به 400 هزار کیلومتر از ما فاصله دارد و قطر آن اصلا قابل مقایسه با قطر خورشید نیست (شعاع ماه 1738 کیلومتر و شعاع خورشید نزدیک به 700 هزار کیلومتر است)؛ اما به دلیل فاصله بسیار دورتر خورشید از ما و این که در فاصله متوسط 150 میلیون کیلومتری زمین قرار دارد، هر دو جرم ماه و خورشید با قطر ظاهری تقریبا برابری در آسمان دیده می‌شوند و هر دو قطری تقریبا معادل نیم درجه قوس را در آسمان می‌پوشانند.

البته این ابعاد ظاهری بسته به این که ماه و زمین  در نقاط اوج یا حضیض مدار خود باشند، اندکی متفاوت می‌شوند و همین مساله باعث خواهد شد زمان گرفت‌های کامل تغییر کند.

نکته مهم دیگری که در پیدایش گرفت‌های خورشید و ماه نقش بازی می‌کند، صفحات مداری ماه به دور زمین و زمین به دور خورشید است. این دو صفحه مداری بر هم منطبق نیست و به همین دلیل در ابتدای هر ماه قمری ماه و خورشید از دید ما ناظران زمینی روبه‌روی هم قرار نمی‌گیرند و تنها زمانی این اتفاق می‌افتد که نه‌تنها ابتدای ماه قمری یا مقارنه ماه و خورشید باشد که هر دو جرم اصطلاحا در گره‌های مداری خود (جایی که 2 مدار بر هم منطبق می‌شوند)‌ قرار بگیرند.

زمانی که چنین اتفاقی رخ دهد، به دلیل اندازه ظاهری تقریبا برابر قرص ماه و خورشید، قرص ماه روی خورشید را می‌پوشاند و بخش‌های بیرونی جو خورشید یا تاج خورشیدی که به طور عادی قابل رویت نیست، آشکار می‌شود و مدت اندکی که به وضعیت مداری ماه و خورشید بستگی دارد و حداکثر تا حدود 7 دقیقه گرفت کامل ادامه می‌یابد.

در این فرآیند رویدادهای جذابی چون تسبیح دانه‌های بیلی (آخرین پرتوهای نورانی که از پشت کوهستان‌های ماه به زمین می‌رسند)، حلقه الماس (آخرین پرتویی که از خورشید پنهان شده در پشت ماه به زمین می‌رسد) نوارهای سایه و رنگ‌های اعجاب‌انگیز افق قابل رویتند، اما همه این شکوه زمانی بیشتر به چشم می‌آید که در چشم‌اندازی جذاب آن را رصد کنید و امسال چنین فرصتی وجود دارد و می‌توان این رویداد را در منطقه بکر و زیبای شمالگان رصد کرد.

گرفت 11 مرداد

زیبایی فوق‌العاده پدیده خورشید گرفتگی در کنار ارزش‌های علمی‌ای که رصد این پدیده دارد و در عین حال باریکی نواری که در آن گرفت کامل قابل دیدن است، باعث می‌شود هر ساله هزاران نفر به نقاط دور و نزدیکی برای رصد گرفت‌های خورشیدی سفر کنند.

امسال گرفت جذابی در شمالگان رخ می‌دهد که در بهترین حالت، گرفتی به طول 2 دقیقه و 27 ثانیه را رقم می‌زند. این گرفت از شمال کانادا شروع می‌شود و با عبور از روسیه و مغولستان در چین به پایان می‌رسد تا مردم را برای گرفت هیجان‌انگیز سال آینده که با مدت بیشینه‌ای قریب به 7 دقیقه در چین رخ می‌دهد، آماده کند.

این گرفت ساعت 8 و 4 دقیقه (به زمان جهانی) آغاز و از 9 و 11 دقیقه گرفت کلی شروع می‌شود. 21/11 گرفت کلی و 38/12 کل گرفت به پایان می‌رسد. بهترین نقاط برای رصد از نظر زمان گرفت، جایی در قلب روسیه و در طول جغرافیایی 72 درجه و 16 شرقی و 65 و 38 شمالی است؛ اما نواری که از دل روسیه تا شمال مغولستان و چین را طی می‌کند، می‌تواند مکانی برای سفر ماجراجویانه علاقه‌مندان باشد.

اما کسانی که نمی‌توانند این سفر دور و دراز را انجام دهند، می‌توانند در ایران شاهد گرفت به طور جزیی باشند. در شهری مانند تهران از ساعت 10 و 4 دقیقه تا 57/11 (به وقت جهانی) می‌توانید شاهد گرفتی 30 درصدی از خورشید باشید.

البته این گرفت و تغییر نور حاصل از آن با چشم غیرمسلح قابل رویت نیست و برای رصد آن باید حتما از فیلترهای کاهنده نور استفاده کنید تا بتوانید آن را رصد کنید.

این فرصت استثنایی برای رصد پدیده‌ای بی‌نظیر است اما به یاد داشته باشید زیباترین لحظه‌های هر رصد زمان مرور خاطرات آن و پس از پایان سلامت آن است بنابراین حتما نکات ایمنی را در این رصد رعایت کنید.

خیره شدن به نور خورشید می‌تواند آسیب‌های غیرقابل جبرانی به چشمان شما وارد کند بنابراین حتما از فیلترهای معتبر و استاندارد برای رصد این پدیده استفاده کنید و بخصوص هیچ گاه بدون فیلتر مناسب از پشت دوربین دوچشمی یا تلسکوپ به خورشید ننگرید.

پوریا ناظمی‌