خطای آماری در فضای رسانه‌ای

این درحالی‌است که بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد چنین مقایسه‌ای از اساس، به‌دلیل تفاوت در روش اجرا، جامعه آماری، زمان انجام نظرسنجی و شیوه تحلیل داده‌ها، از نظر علمی و پژوهشی معتبر نیست. در این گزارش آمده است که اردیبهشت‌ماه امسال، محسن شاکری‌نژاد رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما، از تازه‌ترین نتایج نظرسنجی این مرکز رونمایی کرد. این نظرسنجی به‌صورت حضوری و تلفنی در سراسر کشور، شامل روستاها، شهرستان‌ها و مراکز استان‌ها انجام شد و براساس نتایج آن، میزان کل مخاطبان رسانه‌ملی ۷۶ درصد برآورد شد. بر همین اساس، در این بازه زمانی، شبکه خبر به‌عنوان «شبکه آشیانه» شناخته شد و بخش‌های خبری ۲۰:۳۰، ۲۱ و ۱۴ در صدر پربیننده‌ترین برنامه‌های خبری قرار گرفتند.
در حوزه برنامه‌های تلویزیونی نیز، «به وقت ایران» به‌عنوان پرمخاطب‌ترین اثر این ایام معرفی شد و «پاورقی»، «میداندار»، «پدر امت» و «من ایرانم» در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند. پس از آن، شبکه دوی سیما نیز با استناد به آمار مرکز تحقیقات صداوسیما، گزارشی از میزان مخاطبان برنامه‌های شاخص رسانه‌ملی منتشر کرد. برخی برنامه‌های تلویزیونی در روزهای جنگ اخیر توانستند مخاطبان قابل‌توجهی را جذب کنند به‌گونه‌ای که «به وقت ایران» از شبکه خبر با ۲۴/۵درصد مخاطب و «پاورقی» از شبکه دوی سیما با ۲۱/۴درصد بیننده، به‌عنوان پربیننده‌ترین برنامه‌های رسانه‌ملی از آغاز جنگ معرفی شدند.
همچنین «میداندار» از شبکه سه سیما با ۱۱/۶ رصد مخاطب در رتبه سوم قرار گرفت و «پدر امت»، «قرارگاه جنگ»، «افق»، «ثریا»، «زمانه»، «وضعیت جنگی» و «نوسان» نیز در میان برنامه‌های پربیننده این دوره قرار داشتند.
   
آمارهایی که شباهت ندارند 
در مقابل، در مطلب منتشرشده در فضای مجازی، به داده‌های متا استناد و ادعا شده بود که چینش برنامه‌های محبوب مردم با آمارهای رسمی تفاوت دارد. براساس داده‌های متا، برنامه‌های «پانتولیگ» و «به وقت ایران» بیشترین محبوبیت را در میان مخاطبان داشته‌اند.
اما نکته مهم آنجاست که اساسا این دو مجموعه داده، قابلیت مقایسه مستقیم با یکدیگر را ندارند.زیرا هریک بر پایه روش‌شناسی، جامعه آماری، زمان اجرا و تکنیک‌های متفاوتی تولید شده‌اند. بنابراین نتیجه‌گیری از کنار هم قراردادن این دو آمار، می‌تواند مخاطب را به برداشت نادرست برساند. برای بررسی دقیق‌تر این موضوع، با محسن شاکری‌نژاد رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما گفت‌وگو کردیم. وی در توضیح تفاوت‌های این دو شیوه سنجش به جام‌جم گفت: نظرسنجی متا روی پنل اجرا می‌شود اما روش ما به‌صورت حضوری و تلفنی است. متا از پنل چندهزار نفری خود استفاده کرده و با ارسال پیام، از اعضا می‌خواهد به سامانه رفته و نظرشان را ثبت کنند. این‌که بخشی از این چندهزار نفر که به سامانه مراجعه می‌کنند و رأی می‌دهند، بتوانند نماینده افکار عمومی باشند محل تأمل است. البته خود متا معتقد است با استفاده از وزن‌دهی آماری می‌تواند تا حدودی نتایج این گروه را به افکارعمومی نزدیک کند.
وی ادامه داد: مرکز تحقیقات صداوسیما قدیمی‌ترین و باتجربه‌ترین مرکز نظرسنجی کشور در حوزه سنجش مخاطب است. هیچ مرکز دیگری در کشور تجربه و تخصص سنجش مخاطب را در این سطح ندارد. ما در طول سال بیش از ۵۰نظرسنجی درباره مخاطبان برنامه‌های صداوسیما انجام می‌دهیم؛ هم به‌صورت تلفنی و هم حضوری.
مخاطب سریال‌ها و برنامه‌های شاخص، روندی پویا دارد. یعنی ممکن است میزان بینندگان یک برنامه در هر نظرسنجی با دوره‌های قبل یا بعد تفاوت داشته باشد. ما در یک روز مشخص نظرسنجی انجام می‌دهیم و عدد مخاطب همان مقطع زمانی را اعلام می‌کنیم اما ممکن است یک هفته بعد همین رقم تغییر کرده باشد.
   
در چه شرایطی می‌توان مقایسه کرد؟ 
مقایسه دو نظرسنجی زمانی صحیح است که در یک بازه زمانی یکسان، با یک روش اجرای یکسان و با جامعه و نمونه آماری یکسان انجام شده باشد. اجرای نظرسنجی پنلی ممکن است چندین روز یا حتی چند هفته طول بکشد و به همین دلیل با یک نظرسنجی که در یک روز مشخص انجام شده، قابل مقایسه نیست. از آنجا که روش اجرا، نمونه آماری و زمان اجرا در این دو متفاوت است، هرگونه مقایسه منوط به تعیین تاریخ دقیق نظرسنجی متا و سپس تطبیق آن با نظرسنجی مرکز تحقیقات در همان بازه زمانی خواهد بود. شاکری‌نژاد همچنین به روند رشد مخاطبان برنامه‌ها اشاره کرد و افزود: با ادامه پخش یک برنامه شاخص، معمولا در نظرسنجی‌های مداوم مرکز تحقیقات، میزان مخاطبان آن برنامه افزایش پیدا می‌کند تا به یک سطح تقریبا ثابت برسد. در همین نمونه‌های مطرح نیز برنامه «به وقت ایران» در نظرسنجی‌های ابتدایی مخاطب کمتری داشت اما در ادامه و در پایان پخش با افزایش قابل‌توجه مخاطب به یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های رسانه‌ملی تبدیل شد. در مقایسه‌ای که در فضای مجازی منتشر شده، تنها نظرسنجی‌های ابتدایی مرکز تحقیقات مطرح می‌شود و داده‌‌های بعدی که افزایش مخاطبان را نشان می‌دهد، نادیده گرفته شده است. درواقع مقایسه نظرسنجی ابتدایی مرکز تحقیقات با نظرسنجی متا در انتهای دوره پخش، برداشت‌های نادرست به‌وجود آورده است.

به گزارش جام‌جم، کارشناسان حوزه افکارسنجی معتقدند هرگونه مقایسه میان نتایج دو نظرسنجی، تنها زمانی اعتبار علمی دارد که روش اجرا، جامعه آماری، حجم نمونه، زمان اجرا و شیوه تحلیل داده‌ها یکسان باشد. در غیر این صورت، کنار هم قرار دادن اعداد و ارائه نتیجه‌گیری از آنها، نه‌تنها تصویر دقیقی از واقعیت ارائه نمی‌دهد بلکه می‌تواند افکارعمومی را نیز دچار خطای تحلیلی کند.