مانور مشترک در گلوگاه جهان

امیر دریادار دوم حسن مقصودلو، سخنگوی رزمایش مرکب دریایی نیروهای دریایی جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه گفت: این رزمایش به میزبانی منطقه یکم امامت نیروی دریایی ارتش در بندرعباس انجام می شود و هدف اصلی آن ارتقای امنیت و تعاملات پایدار دریانوردی در دریای عمان و شمال اقیانوس هند است. توسعه همکاری‌های مشترک دریایی و تقویت روابط میان نیروهای دریایی دو کشور در طراحی و اجرای عملیات‌های مرکب از دیگر اهداف این رزمایش است.
وی افزود: برگزاری این رزمایش در کنار سایر تمرین‌های نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، بیانگر توجه دو کشور به تحولات جاری در دریای عمان و شمال اقیانوس هند بوده و نشان‌دهنده تعهد طرفین به تقویت همکاری‌های دریایی، مقابله با یکجانبه‌گرایی و حمایت از  امنیت تجارت دریایی در این منطقه است.
 
از رزمایش دوجانبه تا رزمایش سه‌جانبه
علاوه بر این، برگزاری رزمایش مرکب دریایی میان ایران، روسیه و چین در آب‌های خلیج‌فارس و تنگه هرمز را باید یکی از مهم‌ترین رویدادهای امنیتی ماه‌های اخیر در غرب آسیا دانست؛ رویدادی که فراتر از یک تمرین نظامی با عنوان «کمربند امنیتی» در روزهای آتی برگزار می‌‌شود و حامل پیام‌های عمیق ژئوپلیتیکی درباره آینده نظم جهانی است. این رزمایش در حساس‌ترین آبراه انرژی جهان برگزار می‌شود؛ جایی که دهه‌ها در ذهن استراتژیست‌های آمریکایی به‌عنوان «قلمرو نفوذ طبیعی» واشنگتن تعریف شده بود. اکنون اما همان جغرافیا به صحنه‌ای برای نمایش همگرایی قدرت‌های مستقل تبدیل شده است.
در شرایطی که ایالات متحده تلاش کرده با استقرار ناوهای هواپیمابر خود ازجمله آبراهام لینکلن و جرالد فورد در نزدیکی آب‌های دریای عمان، نوعی فشار روانی ــ نظامی علیه تهران ایجاد کند، پاسخ معادله‌ای که شکل گرفته، نه عقب‌نشینی بلکه تعمیق همکاری‌های راهبردی میان تهران، مسکو و پکن بوده است. این همزمانی، تصادفی نیست؛ بلکه بازتاب درکی مشترک از تحولات نظام بین‌الملل و ضرورت بازتعریف سازوکارهای امنیتی منطقه‌ای است.
رزمایش اخیر در واقع نماد گذار از یک دوران است؛ دورانی که در آن امنیت منطقه با حضور یک قدرت فرامنطقه‌ای تعریف می‌شد. امروز، با ظهور الگوی همکاری سه‌جانبه ایران، روسیه و چین، شاهد شکل‌گیری پارادایمی تازه هستیم که امنیت را محصول توازن و مشارکت قدرت‌های مستقل می‌داند، نه نتیجه اراده یکجانبه واشنگتن.
 
منطق اتحاد تهران - مسکو - پکن
برای مسکو، حضور فعال در آب‌های جنوبی ایران، بخشی از استراتژی کلان مهار فشار غرب و تثبیت موقعیت خود در معادلات انرژی و امنیت اوراسیاست. روسیه به‌خوبی می‌داند که هرگونه تضعیف ایران، حلقه فشار بر خود این کشور را نیز تنگ‌تر خواهد کرد. از سوی دیگر، چین که امنیت انرژی ستون فقرات اقتصاد آن است، ثبات خلیج‌فارس را نه در سایه ناوهای آمریکایی، بلکه در چارچوب توازن چندجانبه قابل تضمین می‌داند. پروژه‌های کلان اقتصادی چین در مسیرهای آسیایی، بدون مشارکت فعال ایران، با ریسک جدی مواجه خواهد شد. در این میان، همکاری سه کشور از سطح نمادین عبور کرده و به عرصه‌های عملیاتی رسیده است. هماهنگی دریایی، تبادل اطلاعات، ارتقای توان رصد و پایش منطقه و هم‌افزایی در حوزه پدافندی، نشان می‌دهد که اتحاد شکل‌گرفته دارای پشتوانه سخت‌افزاری و راهبردی است. این همان نقطه‌ای است که معادله بازدارندگی را در منطقه تغییر می‌دهد.
 
چالش مستقیم برای هژمونی دریایی آمریکا
ایالات‌متحده طی دهه‌ها حضور نظامی در خلیج‌فارس، تلاش کرده بود با تکیه بر قدرت ناوهای هواپیمابر و سامانه‌های پیشرفته اطلاعاتی، عنصر «غافلگیری» را به‌عنوان ابزار برتری خود حفظ کند. اما تحولات اخیر نشان می‌دهد که این برتری مطلق دیگر وجود ندارد. حضور ناوهای پیشرفته چینی در دریای عمان، به‌ویژه شناورهای مجهز به سامانه‌های راداری و اطلاعاتی نسل جدید، عملا معادله نظارت دریایی را تغییر داده است.
کارشناسان نظامی غربی نیز اذعان کرده‌اند که با استقرار سامانه‌های اطلاعاتی جدید و اتصال آنها به شبکه‌های ماهواره‌ای چین، امکان رصد تحرکات دریایی آمریکا در منطقه به‌شدت افزایش یافته است. به بیان دیگر، همان ابزارهایی که واشنگتن سال‌ها برای کنترل محیط عملیاتی از آن بهره می‌برد، اکنون در اختیار محور مقابل نیز قرار گرفته است. این تحول، نه یک تغییر تاکتیکی، بلکه دگرگونی در سطح راهبردی است. در چنین شرایطی، استقرار ناوهای هواپیمابر آمریکایی بیش از آن‌که نشانه قدرت بلامنازع باشد، یادآور محدودیت‌های آن است، چون در محیطی که هر حرکت قابل پایش است و هزینه هر اقدام نظامی افزایش یافته، تصمیم‌گیری برای اقدام تهاجمی با پیچیدگی‌های بیشتری همراه خواهد بود. این همان نقطه‌ای است که مفهوم «بازدارندگی متقابل» جایگزین «برتری یکجانبه» می‌شود.
 
از مواضع دیپلماتیک تا چتر اطلاعاتی
همزمان با تحولات میدانی، حمایت سیاسی روسیه و چین از ایران نیز وارد مرحله‌ای آشکارتر شده است. در ماه‌های اخیر، مواضع رسمی وزارت خارجه روسیه در دفاع از حق ایران برای تأمین امنیت و مقابله با فشارهای یکجانبه آمریکا، نشان‌دهنده سطحی از همسویی است که از ادبیات دیپلماتیک معمول فراتر می‌رود. سخنگوی وزارت خارجه روسیه، در اظهارات اخیر خود، ضمن انتقاد از رویکرد تحریمی غرب، بر لزوم احترام به حاکمیت ملی ایران و مخالفت با هرگونه تهدید نظامی تأکید کرده است؛ مواضعی که به‌روشنی حاکی از پشتیبانی سیاسی مسکو در سطوح رسمی است.
اما این حمایت تنها در سطح بیانیه باقی نمانده است. در پی تنش‌های ماه‌های گذشته و پس از جنگ ۱۲روزه، همکاری‌های فنی میان تهران و مسکو وارد مرحله تازه‌ای شد. گزارش‌های منتشرشده در محافل تحلیلی غربی نشان می‌دهد که تیم‌های فنی روس در بازسازی زیرساخت‌های ارتباطی آسیب‌دیده و ارتقای سامانه‌های پدافندی نقش‌آفرینی کرده‌اند. همچنین پرتاب ماهواره‌های جدید با همکاری روسیه، توان رصد و هماهنگی عملیاتی ایران را به سطحی بالاتر ارتقا داده است؛ ظرفیتی که در شرایط قطع ارتباطات یا فشار سایبری، اهمیت دوچندان می‌یابد. چین نیز در بعد دریایی و اطلاعاتی نقشی تعیین‌کننده ایفا کرده است. اتصال سامانه‌های رصد منطقه‌ای به شبکه ماهواره‌ای بیدو، دسترسی ایران به داده‌های دقیق‌تر از تحرکات دریایی را ممکن ساخته است. حضور شناورهای اطلاعاتی چینی در دریای عمان، عملا یک سپر اطلاعاتی برای محور سه‌جانبه ایجاد کرده که عنصر غافلگیری را از معادلات آمریکا حذف می‌کند. این هم‌افزایی سیاسی، نظامی و فناورانه، نشان می‌دهد که اتحاد تهران ــ‌ مسکو ــ پکن از مرحله اعلام موضع عبور کرده و به مرحله تثبیت زیرساخت‌های مشترک رسیده است. در چنین چارچوبی، هرگونه اقدام نظامی علیه ایران نه‌تنها با پاسخ تهران، بلکه با واکنش زنجیره‌ای یک بلوک گسترده‌تر مواجه خواهد شد؛ بلوکی که اگرچه ساختار رسمی ناتوگونه ندارد، اما در عمل کارکردی بازدارنده یافته است.

فصل تازه در روابط تهران-مسکو در حوزه انرژی
سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی فدراسیون روسیه که به منظور توسعه همکاری‌های دوجانبه به تهران سفر کرده است، در مجموعه‌ای از دیدارهای رسمی با مقامات عالی‌رتبه جمهوری اسلامی ایران درباره گسترش مناسبات انرژی، اقتصادی و امنیتی گفت‌وگو کرد. تسیویلف نخستین دیدار خود را با علی لاریجانی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی برگزار کرد. در این نشست که در فضایی صمیمی و راهبردی برگزار شد، دو طرف درباره تحولات منطقه‌ای، لزوم تقویت امنیت انرژی و همکاری‌های مشترک در برابر فشارهای یکجانبه واشنگتن تبادل نظر کردند. لاریجانی با تأکید بر اهمیت روابط راهبردی تهران-مسکو گفت که همکاری‌های دوجانبه باید در حوزه‌های نفت، گاز، زیرساخت و ثبات منطقه‌ای گسترش یابد و روسیه را شریک کلیدی ایران در مقابله با سیاست‌های تحریمی غرب دانست. تسیویلف سپس با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران دیدار کرد. این جلسه در حاشیه نوزدهمین نشست کمیسیون مشترک همکاری اقتصادی دو کشور برگزار شد و تمرکز آن بر افزایش تبادل انرژی، گسترش گزینه‌های تامین گاز و ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری مشترک بود. پزشکیان با اشاره به نقش جدی روسیه در تضمین امنیت انرژی در شرایط بحران جهانی،ابراز امیدواری کردکه همکاری‌ها فراتر از مناسبات تجاری به سطح مشارکت راهبردی در پروژه‌های زیرساختی برسد. در ادامه، تسیویلف با محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت کشور نیز درباره پروژه‌های مشترک انرژی، انتقال گاز، سرمایه‌گذاری در بخش نفت و پیمان‌های بلندمدت بحث و تبادل نظر انجام داد. همچنین چهار تفاهم‌نامه همکاری میان دو کشور در حوزه‌های انرژی، تجارت، حمل‌ونقل و توسعه گاز به امضا رسید. سفر وزیر انرژی روسیه در حالی انجام می‌شود که تهران و مسکو به‌دنبال تقویت همکاری‌های عملی و امنیتی در برابر فشارهای خارجی بوده و پروژه‌های مشترک را به‌عنوان جزء مهمی از راهبرد چندجانبه منطقه‌ای دنبال می‌کنند.