حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
انیمیشن سودآور است
انیمیشن ما امسال 50 ساله شد. به عبارت دیگر میشود این طوری گفت که در خاک این سرزمین نیم قرن انیمیشن ریشه دوانده است. یک خبر خوب که میتوانست پشتش انبوهی از خاطرات رنگارنگ و از یاد نرفتنی داشته باشد.
حالا هم نه اینکه انیمیشن ما چنین توانایی را نداشته، اما واقعیت این است که خیلی از توقعات را برآورده نکرده است. امسال سال انیمیشن نامیده شده و همین چند روز پیش بود که اسفندیار احمدیه، اولین انیماتور ایران تجلیل شد. هنوز هم وقتی انیمیشنی میبینیم که رنگ و بوی ایرانی دارد و یکجورایی با نمونههای خارجیاش شانهبهشانه میشود، در دل تحسینش میکنیم و اگر کمی جستجوگر و پیگیرتر باشیم احتمالا میپرسیم چرا از اینها کمتر ساخته میشود؛
انیمیشن ما هنوز راه زیادی دارد تا خود و جایگاهش را بشناسد. خیلیها منتظر هستند تا این سیمرغ از آشیانهاش پر بگیرد و رویاهای همه را رنگی کند، اما پرسش این است آیا این اتفاق خواهد افتاد.
مدتی پیش فرصتی دست داد تا با مقصود نعیمی ذاکر، رئیس مرکز فرهنگی صبا به عنوان بزرگترین متولی و حامی انیمیشن در کشور گفتگویی انجام دهیم. نعیمی ذاکر با روی باز ما را پذیرفت و در تمام طول مدتی که آنجا بودیم از انیمیشن کشور، ضعفها، قوتها و امیدهایش گفت و شنیدیم.
بیایید از یک پرسش کلیشهای شروع کنیم. ارزیابی رئیس مرکز فرهنگی صبا از وضعیت انیمیشن در کشور چیست؛
خب انیمیشن در ایران بیش از چند دهه است که متولد شده، ولی شاید رویکرد جدی به آن به شروع کار مرکز فرهنگی هنری صبا در صداوسیما برگردد و اینکه سازمان اراده کرد که انیمیشن را در قالب رسانهای آن تعریف کند و این موضوع باعث شد بودجه، امکانات و مدیریت معطوف به این قضیه شود. در این فاصله بیش از یک دهه اقداماتی انجام گرفته که قابل تقدیر است. بسترها و زمینههایی هم فراهم شده که قابلیت گسترش و توسعه را دارد. پس در این دوره ما باید نگاهمان را به سمت توسعهای ببریم که در دنیا در حال انجام است. نمونههای بارز آن کشورهای خاوردور و هند هستند که شتاب زیادی در تولید انیمیشن گرفتهاند. این کشورها برنامههای درازمدتشان را به طور مستقیم تعریف نمیکنند، بلکه خیلی گستردهتر تعریف میکنند. یعنی اینکه تیم محدودی نیست که بخواهد سالهای زیادی کار انجام دهد. در سطح جامعه توسعه را تعریف کردهاند؛ بنابراین توسعه در این بخش نیازمند یک نوع از سرمایهگذاری هم در حوزه سختافزاری و هم در حوزه نرمافزاری است. علاوه بر این، آنها در زمینه آموزش نیروی انسانی خیلی پیشینه دارند و این توسعه باعث شده نرخ تولید در آن کشورها کاهش یابد.
این نرخ وقتی کاهش پیدا کند، باعث میشود تقاضای خرید محصولات آنها در دنیا افزایش پیدا کند و در واقع سرمایههای زیادی از کشورهای دیگر به سمت آنها سوق پیدا میکند. طبیعی است که توسعه وقتی به بازار وصل باشد، معنی پیدا میکند و به همین دلیل است که «انیمیشن را با پیشوند صنعت» تعریف میکنند. توصیف خوبی که درباره انیمیشن صورت گرفته همان واژه هنر صنعت است، چون ما اصلا بنای صرفا صنعتی نگاهکردن به موضوع را نداریم و میخواهیم انیمیشن با هنر و فرهنگ درآمیخته شود از آنجا که در کشور ما تاریخ و فرهنگ گستردهای وجود دارد و هنوز هیچکس در جهان نیامده این تاریخ و فرهنگ را بر اساس انیمیشن تعریف کند، طبیعی است که ما باید از این معدن فرهنگی استفاده کنیم. یعنی هم از لحاظ منابع مکتوب، فولکلور، قصههای بومی و قومی یا حتی شرایط کنونی اجتماعیمان که این روزها خیلی درگیر توسعه علمی شده که خب این مدیون تاریخ ایران است، همه اینها دستمایههای خوبی برای کار انیمیشن است. از آنجا که انیمیشن را بیشتر کودکان و نوجوانان دوست دارند، تجربه ثابت کرده که همه این حوزههای دست نخورده برای گروه مخاطبان خودش جذاب و تاثیرگذار است؛ بنابراین ما به لحاظ منابع اولیه طرح و برنامه خیلی غنی هستیم.
با مطالعه نسبی که در کشور صورت گرفته مشخص شده که نیروهای انسانی انیمیشن ماهر در کشور کم نیستند؛ اما این نیروها سازمان نیافتهاند. الان ما در استانهای مختلف نیروهای فوقالعاده خوب متناسب با رشد نرخ توسعه دایم که کمک میکنند به این که نرخ بازدهی انیمیشن تغییر وضعیت دهد. ضمن اینکه یکی دیگر از راههای رسیدن به توسعه این است که ما بتوانیم تولید انبوه داشته باشیم. حتما میدانید که وقتی یک مجموعه تولید میشود، عناصر ثابت زیادی دارد که باعث میشود نرخ ساخت پایین بیاید. شاید یک اثر 20 دقیقهای که در مجموعه 52 قسمتی ساخته میشود از نظر هزینه تفاوت زیادی با یک اثر تکقسمتی 20 دقیقهای داشته باشد. خب در ساخت مجموعه هم سرعت تولید بالا میرود و هم کاهش هزینه ایجاد میکند و از طرفی باعث ایجاد بازار میشود، چون هیچ کشوری نیست که خریدار یک اثر 20 دقیقهای باشد. رسانههای دنیا معمولا سریهایی براساس دوران هفته، فصل و سال تهیه میکنند. پس طبیعی است که ما به طرف ساخت مجموعههای پرحجم برویم. وقتی شما یک مجموعه 52 قسمتی داشته باشید در خیلی از کشورهای دنیا مشتری دارید. در آن صورت نرخ ساخت در کشور پایین میآید و در کشور خریدار هم ارزش افزوده پیدا میکند. علاوه بر این وقتی سازندگان این مجموعهها به ساخت این آثار خو گرفتند، ساخت چنین آثاری در ادامه سادهتر خواهد بود.
شاید اصلا ما مجبور شویم از نظر حرفهای و فنی موضوعات مختلف را در جاهای گوناگون نهادینه کنیم، مثل بقیه امور صنعتی دنیا که خیلی از مناطق در یک مورد تخصص دارند. ضمن اینکه یکی از فواید جدی انیمیشن حل مشکلات اشتغال در سطح جوانان است که با سرمایه کم و بازده سریع انجام میگیرد که در جهت اهداف نظام هم هست، چون به انتقال فرهنگ و هنر ایرانی کمک میکند. اگر در انیمیشن سرمایهگذاری خوبی صورت بگیرد سودآور خواهد بود.
به طور مشخص ما چقدر تولید انیمیشن داریم.
ارزیابی ما این است که اگر بتوانیم نیروهای این رشته را جمعوجور کنیم، سالانه 15 تا 17 هزار دقیقه انیمیشن تولید کنیم؛ اما اعتقاد دارم که اگر بتوانیم از فناوری و نرمافزارهای روز دنیا استفاده کنیم، این رقم میتواند به 3 برابر این میزان افزایش یابد.
پس در حال حاضر 15 تا 17 هزار دقیقه تولید انیمیشن داریم؛
بله. این آمار قطعی است و با ارزیابی اولیه این عدد محقق میشود. چون سال گذشته نرخ تولید 7 هزار دقیقه بود. به دلیل وقفههایی که پیش آمد شاید میتوانستیم تا 12 هزار دقیقه انیمیشن تولید کنیم.
و چند نفر در این طرحها مشغول کار هستند؛
ما در حال حاضر چیزی حدود 250 طرح فعال کردهایم. الان کمی محاسبه نیروی انسانی این طرحها سخت است؛ چون بخشی از این نیروها در شهرستانها فعال هستند، ولی تحلیل ما این است که چیزی حدود 1000 تا 1200 نفر مشغول کار هستند منتهی با فرض این که بسیاری از نیروهای جوان چون شرایط گسترده ایجاد نشده که جذب شوند شاید عددی که ارائه میکنیم، خیلی دقیق نباشد؛ اما دانشکده صداوسیما، دانشکده علمی کاربردی و دانشکدههای رشته هنر دانشکده تهران هرساله تعدادی نیروی انسانی را تحویل جامعه انیمیشن میدهند. همچنین یک هنرستان انیمیشن هم سازمان صداوسیما تاسیس کرده است. استنباط خود من این است که وقتی ما این جوانان را وارد عرصه انیمیشن میکنیم، باید بستر اتصال آنها را به بخش تولید فراهم کنیم. ما سایتی را در صبا طراحی کردهایم، با عنوان سایت دانشجویی که امیدواریم بزودی راهاندازی شود.
در این سایت دانشجویی، دانشجویان از مراکز علمی با یک طرح تعریف میشوند و فراگیری عمل آنها با نرمی از نرمافزارها حاصل میشود و صبا مدرک مشخصی به آنها میدهد. این کار را ما برای این انجام دادهایم که شرکتهایی که با صبا همکاری میکنند، روزبهروز حجم کارهایشان بیشتر میشود و بالطبع نیروی انسانی بیشتری میخواهند. در حقیقت مرکز صبا خودش را مسوول میداند که نیروی انسانی این شرکتها را تامین کند و نیروهای تولیدی شهرستانها را آموزش دهد تا بتوانند کیفیت تولیداتشان را بالا ببرند.
تفاهمنامهای هم بین ما و سیمای استانها امضا شده که رابطه ما و مراکز استانها نزدیک باشد، هم از حیث آموزش و هم از حیث سفارش تولید. ما امسال موظفیم 75 ساعت با مراکز استانها قرارداد ببندیم و از تولیدات آنها استفاده کنیم؛ ولی در نهایت باید مراکز تولیدی مثل شرکتها را فعال کنیم و زمینهای به وجود آوریم که کار آنها به بازارهای جهانی هم عرضه شود تا باعث گسترش انیمیشن در ایران بشود.
انیمیشن هنر جامعالطرفینی است. علاوه بر این که میتواند بتنهایی منبع درآمد سرشاری برای ما باشد، میتواند روی گونههای دیگر سینمایی هم تاثیر فوقالعادهای داشته باشد، البته به شرط آن که خودش غنی و سرشار باشد. شما وقتی به صحنههای محیرالعقول فیلمهای غربی نگاه کنید، متوجه میشوید این هنر انیمیشن آن مملکت است که توانسته به مدد سینمای آن کشور بیاید. فکر میکنم اگر انیمیشن ما غنی باشد، بتواند به کمک سینمای حقیر و پیش پا افتاده ما بیاید.
به عنوان یک مسوول فکر میکنید چه مشکلاتی هست که این اتفاق نمیافتد؛
من نگاه دیگری به سینمای ایران دارم. مواردی هست همه ما آن را قبول داریم و بهتر است به سراغ آن نرویم. در سینمای ما یک نگاه هست که جنس آن معناگراست و به همین دلیل از فناوری و تخصص در آنها فاصله گرفتهایم. بیشتر موضوع محور هستیم تا تکنیک محور. منتها در کشورهایی که فناوری پیشرفت کرده، طبیعی است که موضوع و فناوری به یک اندازه رشد کرده است. به همین دلیل، گاهی موضوعاتی خلق میشود که اساسا از جنس فناوری است. ما چون کشوری صنعتی نیستیم، سینمای ما هم اصلا به سمت چنین موضوعاتی نرفته است. سینماگران ما حتی اگر از فرآیند علمی و هنری استفاده بکنند، نوع گرایششان به موضوعات نمیگذارد از فناوری اسفتاده کنند. اما در بعضی موارد استفاده از انیمیشن خیلی هم تکنولوژیک نیست، مثل یک کار تاریخی که در آن میتوان در صحنههای عظیم از نرمافزار انیمیشن استفاده کرد. اینجا مشکل دیگری رخ مینماید. این که نیروی ماهر ما در این زمینه زیاد نیست و حجم نرمافزارها هم بالا نیست و از طرفی، آشتی میان این دو دسته به لحاظ فنی رخ نداده است. اگرچه شاید بهتر باشد که جامعه انیمیشن در این زمینه پیشقدم شود.
هر کار انیمیشن نیاز به ابزار دارد. موقعیت ما به لحاظ در اختیار داشتن سختافزار و نرمافزار و البته وجود نیروی انسانی ماهر کجاست؛
جوانان ما در نمایشگاهها و جشنوارههایی که در داخل و خارج کشور برگزار میشود، جوایز خوبی دریافت میکنند و این نشانگر این است که ما از نظر فناوری و فهم انیمیشن در حد قابل قبولی قرار گرفتهایم که بخواهیم عرض اندام بکنیم. با وجود این، باید بگویم بازار جهانی در دست ما نیست، ولی باید به سمت آن برویم.
وقتی به تاریخ انیمیشن نگاه میکنیم، متوجه میشویم بعضی جشنوارهها مسیر انیمیشن ما را به بیراهه بردند. مثلا به جای آن که یاد بگیریم انیمیشن اصولا گروه محور است و باید برای مخاطبان انبوه ساخته شود، به شخص اتکا و به نمایش انیمیشن به شکل محدود با مخاطب خاص عادت کردیم. اگرچه گرفتن جایزه از یک جشنواره داخلی یا خارجی به خودی خود چیز بدی نیست.
اما بهتر نبود که رویکرد کلی انیمیشن ما به طرف صنعتی شدن و حفظ مخاطب انبوه بود؛
شما به نکته ظریف دقیق و مهمی اشاره کردید. این موضوع تنها درباره انیمیشن نیست درباره هر چیزی که در دورهای در دست عدهای خاص بوده و قرار بوده توسعه اتفاق بیفتد، میتواند صادق باشد. شاید نام این افراد را بهتر است آغازگر بنامیم ما اگر در هر موضوعی بخواهیم رشد کنیم و حرفی برای گفتن داشته باشیم، باید جامعه را درگیر کنیم.
همین الان ما یک جامعه انیمیشن داریم که مربوط به دوره قبل است که البته بسیار هم قابل احترام هستند، زحمت کشیدهاند و حرمت آنها باید حفظ شود؛ اما تکنولوژی جدیدی که امروز آمده باعث شده که آنها به آسانی نتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، در حالی که جوانان راحت ارتباط برقرار میکنند.
اگر بگوییم این تکنولوژی را با نگاه گذشته ببینید دچار مشکل میشویم زیرا تکنولوژی روز و گسترده همه دنیا را میگیرد و ما در خواب خواهیم بود.
یعنی همان چیزی که الان اتفاق افتاده...
بله. دقیقا. بنابراین اساتید و پیشکسوتان این رشته باید بیایند به جوانان کمک کنند تا هم تعریف پیشکسوت بودن آنها تثبیت شود و هم جامعه جوان انیمیشن بتواند به آنها تکیه کند و احساس آرامش کند. در غیر این صورت فاصلهای بین این جامعه میافتد که ناگزیر باید جامعه جوان سررشته امور را در دست بگیرد. چون این فناوری با این دوره سنی و این نوع توانمندی قطعا تعریف خواهد شد. اینها واقعیتهای توسعه است به همین دلیل هم هست که در بخشهای دیگر توسعه ما، جوانان حضور فعالی دارند چراکه ریسکپذیری آنها بالاست خوب تجربه میکنند و زود هم به نتیجه میرسند. با این همه باید بگویم نباید همه هنر گذشته را کنار بگذاریم.
خیلی از کشورها با ما انیمیشن را شروع کردهاند، ولی در حال حاضر مقایسه ما با آنها یک مقایسه معالفارق است. حتی بعضی از کشورهایی که سالها بعد از ما انیمیشن را شروع کردند به مراتب از ما جلوتر هستند و حتی در پارهای از تولیدات بسیار مطرح جهانی سهم بسزایی دارند. در حالی که انیمیشن ما بیشتر حضورش را بر «جشنوارهها» متمرکز کرده است.
توسعه به لوازمی نیاز دارد. ابزار توسعه در ابتدا تولید یک نگرش است. تلاش ما این است که اصل 44 در این زمینه اتفاق بیفتد. این اصل در واقع امور را در هر جایی که تشخیص دهد به دست مردم بهتر اداره میشود، میسپارد. علت رشد و توسعه کشورهای دیگر این است که مدل ساختار حکومتی آنها بسرعت به طرف مردم و خصوصیشدن پیش میرود. وقتی منافع اقتصادی پدید میآید، به هر حال این رشد و توسعه هم اتفاق میافتد. از آنجا که در ایران همه مراکزی که انیمیشن در آنها شکل گرفته دولتی بوده بالطبع این اتفاق نیز نیفتاده است.
نکتهای که درباره انیمیشن کشورهایی که با ما شروع کردند باید بگویم این است که ما به لحاظ نرمافزار و سختافزار در دنیا باید به روز باشیم. همانطور که ما یک فیلم خوب را سریع میخریم ابزار ساخت آن را هم باید بخریم. البته ما یک مزیت نسبی داریم و آن این است که ضریب هوشی جوانان ما با آنان قابل مقایسه نیست.
در حال حاضر تولید انیمیشن «زمان» را به نفع خودش مصادره میکند اگر در گذشته انیمیشن یک کار طولانی محسوب میشد، امروز به خاطر امکانات پیشرفته این زمان کوتاه شده است به همین دلیل است که کشورهای صاحب تکنولوژی توانستهاند بازارهای دنیا را در دست بگیرند.
با همه صحبتهایی که شد، آینده انیمیشن را در کشور چگونه میبینید؛
ما ناگزیریم انیمیشن را در کشور رشد دهیم. وقتی شبکههای متعدد تلویزیونی در کشور داریم مجبوریم از تکنیکهای برتر برای ساخت انیمیشن و تولید انبوه آن استفاده کنیم، مگر این که قصد داشته باشیم در برابر رسانههای بیگانه تسلیم شویم.
صبا به جز همکاری با تلویزیون با شبکههای خارجی هم همکاری میکند یا خیر؛
در حال حاضر ما همکاری فعال نداریم اگرچه جلساتی با تلویزیونهای تاجیکستان، ارمنستان آذربایجان، ترکیه، اردن و... داشتهایم و تلاش کردهایم مکانیسم تعامل آن را فعال کنیم.
مرکز صبا غیر از تهیه و تولید انیمیشن آیا تعریفهای دیگری هم برای خود متصور هست مثل ورود به تولید بازیهای رایانهای؛
از قبل هم موضوع بازیهای رایانهای در صبا مطرح بوده است. منتها میدانید که بازیهای رایانه یک تکنیک انیمیشن است که در ایران نوپاست و شاید یکی از نکات مهم این است که ما بر اساس این بازیها باید موضوعشناسی خوب بکنیم. چون در بازی ذهن کسی که بازی میکند صددرصد بر بازی متمرکز میشود و با آن همذاتپنداری میکند و در آن ذوب میشود. خب پیدا شدن این هدف در یک مدل مسابقهای که تاثیرات آن ماندگار است طبیعی است یک کار طرح و برنامهای جدی میخواهد اما از جهت تکنولوژی ساخت بازیهای رایانهای مانعی وجود ندارد و در دستور کار مرکز صبا قرار دارد.
مهدی غلامحیدری
گفت و گو
