استفاده ابزاری از بچه‌ها

مدیر شبکه کودک هم ناراضی است
محمد سرشار مدیر شبکه کودک سیما که آگهی بازرگانی این تبلت مخصوص کودکان و نوجوانان از شبکه او پخش می‌شود، خود از جمله منتقدان به پخش این آگهی تلویزیونی است.
سرشار در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به این‌که این شبکه تلویزیونی هیچ نقشی در راه پیدا کردن این آگهی به آنتن شبکه کودک نداشته است، می‌گوید: به طور کلی نه انتخاب و نه پخش هیچ‌یک از آگهی‌های بازرگانی در حوزه اختیار شبکه‌های تلویزیونی نیست؛ ا‌زجمله همین تبلیغ تبلت یا حتی آگهی‌هایی چون تبلیغ قابلمه، ماسک صورت، کرم دور چشم و ... که این روزها متاسفانه از شبکه کودک شاهد هستیم. این آگهی‌ها از طرف اداره کل بازرگانی سازمان انتخاب شده و به پخش می‌رسند. لذا ما حتی در خصوص یک فریم از این آگهی‌ها هم نمی‌توانیم اعمال نظر داشته باشیم.
مدیر شبکه کودک که خودش هم فرزندان خردسال دارد و فرزندانش به تماشای برنامه‌های این شبکه تلویزیونی می‌نشینند، در خصوص تاثیر این نوع تبلیغات می‌افزاید: ما از همان روز نخستی که شبکه کودک را تاسیس کردیم، اعلام کردیم که این شبکه تلویزیونی قرار است همراه رسانه‌ای خانواده‌ها در امر تربیت کودکان باشد و بر اساس همین نگاه، اجزای مختلف شبکه را بررسی کرده و ساختیم.
او با اشاره به این‌که آیا اصلا پخش آگهی‌های بازرگانی برای مخاطبان کودک و خردسال یک رسانه اخلاقی و قانونی است یا خیر، تصریح می‌کند: اصلی که در بسیاری از شبکه‌های تلویزیونی دنیا رعایت می‌شود این است که پخش آگهی‌های بازرگانی برای خردسالان ممنوع است؛ زیرا خردسالان نمی‌توانند تفاوت میان آگهی و برنامه تلویزیونی را درک کنند و فکر می‌کنند که آگهی مورد نظر هم مثل برنامه‌های دیگر است و باید حرف‌شان را پذیرفت. در حوزه کودکان هم گفته می‌شود که اگر قرار است آگهی بازرگانی‌ای پخش شود، حتما باید کنترل‌شده و با رعایت ضوابطی خاص باشد. با این حال متاسفانه ما در پخش آگهی‌های بازرگانی در شبکه کودک، هیچ‌کدام از این ملاحظات را نداریم و هم در کانال پویا و هم نهال آگهی‌های بازرگانی را بدون پیوست‌های تربیتی و مخاطب‌شناسانه شاهدیم.
سرشار می‌افزاید: برای مثال اصلا چرا باید در شبکه‌ای که مخاطب آن کودکان 6 تا 12 ساله است، کرم ضدچروک دور چشم تبلیغ شود؟! و یا برای مثال ماسک سیاه صورت که در موارد متعددی در کودکان ایجاد ترس کرده است.
یکی دیگر از این آگهی‌ها تبلیغ فرشی است که در یک خانه خیلی لوکس و گران‌قیمت تصویربرداری شده و بین کودکان احساس عقب ماندن، فقر و نارضایتی از زندگی ایجاد می‌کند. متاسفانه هیچ‌یک از این آگهی‌ها بر اساس ملاحظات تربیتی انتخاب نشده‌اند و با این حال از شبکه پخش می‌شوند.
مدیر شبکه کودک با اشاره به ملاحظات تربیتی مختلفی که باید در بحث آگهی‌های بازرگانی برای مخاطبان کودک و نوجوان رعایت شود تا شائبه سوء‌استفاده از این مخاطبان را به وجود نیاورد، توضیح می‌دهد: به طور کلی همان‌طور که گفتم، نباید آگهی در شبکه‌های مختص کودکان پخش شود. بلکه باید اقتصاد این شبکه‌ها و هزینه‌های برنامه‌سازی آن از محل‌های دیگر تامین شده و منافع تجاری وارد بحث تربیت کودکان نشود. بچه‌ها در این سن بسیار آسیب‌پذیر هستند و نباید اجازه بدهیم تربیتشان به دست افرادی که فقط در صدد فروش محصولاتشان هستند، بیفتد. پخش آگهی‌های مختلف از این شبکه گرچه ممکن است در کوتاه‌مدت برای سازمان درآمدزایی کند، اما در درازمدت باعث آسیب‌هایی می‌شود که زدودن‌شان هزینه‌های چندبرابری را به همین تلویزیون تحمیل خواهد کرد.
سرشار به واکنش‌های والدین نسبت به پخش این آگهی‌ها هم اشاره کرده و می‌گوید: تماس‌های زیادی به شبکه رسیده که حاکی از نارضایتی والدین نسبت به پخش این نوع آگهی‌ها بود.
حتی اگر از روابط‌عمومی کل سازمان (162) بپرسید هم می‌بینید که تماس‌های زیادی با آنجا گرفته و اعتراضشان را اعلام کرده‌اند، ولی با این حال هنوز جلوی این آگهی‌ها گرفته نشده است.
نگاه کارشناسانه
علی اسکندری، دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته تبلیغات بازرگانی از دانشکده صدا و سیما و نویسنده کتاب تاثیرات تبلیغات بازرگانی بر کودکان هم به جام‌جم می‌گوید: متاسفانه بسیاری از تبلیغات در حوزه کودک استانداردهای بین‌المللی را رعایت نمی‌کند. کودک ساده و زودباور است و برای همین سریع مطالب گفته شده را دریافت می‌کند. این مساله در درازمدت اثرات منفی بر جای می‌گذارد. در این خصوص بهتر است رسانه ملی در حوزه تبلیغات کودک بازنگری کند و نگاه فرهنگی و اجتماعی به این موضوع داشته باشد تا در آینده دچار مشکل نشویم. باید با کودک بسیار ظریف برخورد کرد و در ابتدا به او آموزش‌های لازم در برخورد با تبلیغات و پیام‌های رسانه‌ای داده شود.

کودکان در استثمار تبلیغاتچی‌ها

دکتر میترا حکیم شوشتری
فوق‌تخصص روانپزشکی کودک و نوجوان
معمولا در مورد صحت و سقم اطلاعات ارائه‌شده درباره کالای تبلیغ شده در رسانه نمی‌توان اطمینان حاصل کرد. مثلا می‌بینیم کالایی با شعار بالا بردن هوش کودکان پخش می‌شود، اما نمی‌دانیم آیا این محصول واقعا بر هوش کودک اثر دارد یا خیر. اگر این موارد چنان که تبلیغ می‌شود کارکرد نداشته باشند خانواده‌ها را به کج راهه می‌برند. این دست تبلیغات که غالبا مخاطبان آنها والدین هستند و والدین هم تاثیر مستقیم روی بچه‌ها دارند، بدون ارائه شاهد و مدرکی معتبر روی‌ آنتن می‌روند. در این مورد بهتر است تحقیق و مطالعه‌ای در مورد سازنده و همچنین کارکرد محصول انجام شود.
گاهی از میان همکاران خودمان هم کارشناسی به رسانه دعوت می‌شود و درباره نوع خاصی از درمان صحبت می‌کند که کارکرد تبلیغات دارد اما زیرنویس نمی‌شود. این برنامه تبلیغاتی است و به عنوان توصیه علمی روی‌ آنتن می‌رود. به این صورت خانواده‌ها به جای کانالیزه کردن امکاناتشان برای درمان کودک، به بیراهه رفته و هزینه اضافی را متحمل می‌شوند و حتی نسبت به درمانگران و سیستم درمانی نیز دچار بی‌اعتمادی می‌شوند.
اگر کودک به صورت مستقیم هم شنونده و بیننده تبلیغ نباشد اما به صورت ناخودآگاه از آن تاثیر می‌پذیرد زیرا تاثیرپذیری آنان به دلیل ناآگاهی بیش از بزرگسالان است. کودکان پس از پخش یک تبلیغ جذاب که کالا یا خدماتی مختص آنان را نمایش می‌دهد درخواست تهیه محصول را دارند و به این ترتیب چالش بین والد و کودک هم شکل می‌گیرد. ممکن است خرید فلان محصول در برنامه اقتصادی و تربیتی یک خانواده نباشد، اما در تبلیغ به کودک نشان داده می‌شود که با خرید این محصول می‌تواند به خیلی از امتیازات دست پیدا کند و از این رو او برای خریدش پافشاری می‌کند.
از طرف دیگر، باید به مبحث استفاده ابزاری از کودکان در تبلیغات هم اشاره کرد که آن نیز مذموم است و تاثیرات سوء روانی به همراه دارد. مثلا چرا باید در تبلیغ پودر لباسشویی تصویری از یک بچه ببینیم؟ چرا مجلات برای فروش بیشتر تصویر کودک زیبایی را روی جلد چاپ می‌کنند؟ مراجعان زیادی داریم که کودکشان در صنعت یا تبلیغات تجاری فعال هستند.
گاهی این بچه‌ها اگر پسر باشند باید موهای خود را برای مدل شدن و حضور در فلان تبلیغ بلند بگذارند و پیامد آن مخدوش شدن هویت جنسی‌شان است. هویتی که کودک بعد از دو سالگی آن را شناسایی می‌کند، اما به دلیل ظاهرش مدام با این پرسش از سوی دیگران مواجه می‌شود که دختر هستی یا پسر؟ و با خود می‌گوید من پسر هستم اما چرا همه نمی‌توانند تشخیص دهند؟ مگر من مشکلی دارم؟ این کودکان را به نوعی می‌توان همان کودکان کار نامید. کودکانی که در راه مدام دیده شدن و جلب توجه می‌افتند. آنها فکر می‌کنند وقتی خوب هستند که زیبا باشند و دیگران از دیدنشان انگشت به دهان بمانند.
از سوی دیگر نشان دادن کودکان زیبا در تبلیغات تاثیرات مثبتی روی همسالان آنها که بیننده تبلیغ هستند، نمی‌گذارد و کودکانی که به خواست والدینشان برای تست دادن و بازی در این تبلیغات به دفاتر مختلف می‌روند در صورت پذیرفته نشدن، فشار روانی زیادی را متحمل می‌شوند. والدین و متولیان این امر باید توجه بیشتری به این تاثیرات سوء داشته باشند تا با معضلات متعدد از جمله مشکل در روند شکل‌گیری شخصیت کودکانمان مواجه نشویم.

آیین نامه حقوق کودکان در تبلیغات بازرگانی چه می‌گوید؟

در کتاب قوانین و مقررات تبلیغاتی کشور که دفتر تبلیغات و اطلاع‌رسانی، امور مطبوعاتی و اطلاع‌رسانی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آن را منتشر کرده، آمده است:
آگهی‏های‏ تبلیغاتی‏ باید با موازین‏ شرعی‏ و قانونی‏ کشور منطبق‏ باشد.
تبلیغ‏ کالاهای‏ بازرگانی‏ و خدمات‏ تجارتی‏ در مهدهای کودک، دبستان‏ها و دبیرستان‏ها ممنوع‏ است‏.
در تبلیغات‏ استفاده‏ از کودکان‏ برای‏ معرفی‏ کالا و خدماتی‏ که‏ انتظار مصرف‏ کالا یا بهره‏مندی‏ از خدمت‏ یا خرید آن‏ توسط‏ ایشان‏ نمی‏رود، ممنوع‏ است.
آگهی نباید موجب بدآموزی در کودکان شود و از زودباوری، حس عاطفی و کم‏تجربگی آنان در تشخیص واقعیت‏ها سوء‏استفاده شود.
در آگهی نباید از کودکان با صراحت درخواست شود محصولی را خریداری کنند یا از والدین خود و دیگران چنین درخواستی کنند و نباید خرید موضوع آگهی برای کودکان یا ترغیب دیگران به این امر به‏عنوان انجام یک وظیفه مطرح شود.
در آگهی‏های تلویزیونی نباید کودکان به تنهایی هنگام خرید یا مذاکره با فروشنده برای خرید یا مبادله پول با فروشنده نشان داده شوند.
آگهی‏ها نباید به کودکان القا کند چنانچه کالای موضوع آگهی را نداشته باشند یا خریداری نکنند، از دیگر کودکان پایین‏تر هستند یا حتی مورد تمسخر و استهزا واقع می‏شوند.
در آگهی‏ها نباید از کودکان برای خرید از طریق پست یا تلفن دعوت شود.

زهرا غفاری نوشین مجلسی

رسانه