به بهانه روز دریای خزر

ساحل دریا اگر زیباست، دریا علت است

«کار همیشگی‌شان بود صندل از پا در آورده و بی‌توجه به فریاد بزرگ‌ترها روی تَل ماسه‌های داغ ساحل می‌دویدند به شوق این‌که «هرکی زودتر برسه دریا!». پا که در آب می‌کردند بعد از اولین سلام نرم و خنک موج، رُش‌ها بر پاهای کوچکشان بوسه می‌زدند... روز دیگر کاکایی خبر می‌آوردند که روی شمالی‌ترین قطعه یخی فُک کوچولو به‌دنیا آمده... هیجان آن سحرگاه را که غوغا شده بود علی عمو، بزرگ‌ترین چالباش را صید کرده، هنوز به یاد دارد و هنوز در ذهنش پرچم‌های رنگارنگ افتتاح خطوط دریانوردی و رژه کشتی‌ها می‌رقصد.

کد خبر: ۱۱۵۸۸۳۸

حالا اما همین‌طور که نوه‌اش را روی پاهایش می‌خواباند، روزنامه می‌خواند: انقراض ماهیان خاویاری! هشدار کاهش صید ماهیان استخوانی! کاسپین فُک ندارد! مذاکره برای انتقال آب کاسپین به کویر مرکزی! استحصال زمین از دریا بدون ارزیابی اثرات محیط‌زیستی آن! با قلبی فشرده روزنامه را کناری می‌گذارد و در تلفن همراهش روش پاک کردن لکه نفتی چسبیده به دمپایی ابری را گوگل می‌کند! آنچه گفته شد نه روایت و داستان که حدیث موثق امروز دریای کاسپین است. بزرگ‌ترین دریاچه جهان و به قولی مروارید اورآسیا، جایی که محل زیست ماهیان ارزشمند خاویاری چون اوزون برون، قره برون، شیب، چالباش و بلوگا بود و زیستگاه در خور توجه گلچینی از بهترین ماهیان استخوانی به لحاظ ارزش‌های غذایی است. کاسپین در عین حال رتبه سوم ذخایر نفت و گاز جهان را دارد و این همه یعنی نه فقط برای پنج‌کشور حاشیه این دریا که در عرصه بین‌المللی حائز اهمیت است و عجبا که گلوی این حجم ویژگی ممتاز در دستِ آزمند توسعه نامتوازن هر روز فشرده‌تر می‌شود و گزاف نیست که بگوییم نفس کاسپین به شماره افتاده است!

با جهت چاره‌جویی، دولت‌های ساحلی دریای کاسپین ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان پس از مذاکراتی که هشت سال به‌طول انجامید در بیست و یکم مرداد 85 معاهده‌ای تحت عنوان «کنوانسیون تهران» را با هدف حفاظت محیط‌زیست دریای خزر از کلیه منابع آلوده‌کننده از جمله حفاظت،‌ نگهداری، احیا و استفاده منطقی و پایدار از منابع بیولوژیکی دریای خزر تدوین کردند و شمول آن در مورد محیط زیست دریایی دریای خزر با درنظر گرفتن نوسان سطح آب آن و آلودگی ناشی از منابع مستقر در خشکی در نظر گرفته شده است. امروز در حالی به سیزدهمین سال لازم‌الاجرا شدن این پروتکل رسیده ایم که از چهار مورد یاد شده پروتکل موسوم به آمادگی واکنش و همکاری منطقه‌ای در مبارزه با سوانح نفتی لازم‌الاجرا شده و نیز پروتکل حفاظت از دریای خزر در برابر آلودگی ناشی از منابع و فعالیت‌های مستقر در خشکی نهایی شده‌اند و سایر موارد هنوز در مراحل تدوین و مذاکره و پیش نویس هستند.

این همه در حالی است که ضمانت اجرایی کنوانسیون تهران به عنوان نسخه امید بخش برای حفظ و احیای دریای کاسپین و ذخایر آن که در واقع ضامن حیات و توسعه پایدار پنج کشور حاشیه این دریاست، نیازمند خواست سیاسی کشورهای متعاهد و تطبیق قوانین داخلی این کشور‌ها، با قوانین بین‌المللی است که به آن متعهد شده‌اند. شکی نیست که امضای صرف معاهدات اگر با باور، تعهد ِ عمیق ِ اجرایی طرفین همراه نشود، فی‌نفسه کارایی نخواهد داشت.