دغدغه ایمان

ساختن آثار مذهبی در روزگار ما، برخلاف آنچه ظاهرش نشان می دهد، کار دشواری است. در یک بررسی اجمالی آسیب شناسانه از رویکردهای مذهبی به امر هنر، می توان آفاتی از قبیل ریاکاری ، سطحی نگری ، و کج فهمی را در آن جستجو کرد.

کد خبر: ۱۱۳۳۳۳

جریان در جامعه ای که حکومت دینی در آن بر سر کار باشد، حساسیت های پیرامونی اش نیز مضاعف می شود. از این جهت ، کسانی که مضامین دینی را در حوزه هنر به عنوان سوژه مورد کند و کاو قرار می دهند، حساسیت کارشان دوچندان است.
از همین روست که نمونه های موفق این نوع آثار، تعدادشان اندک است و بعکس ، آثاری که با این جریان کاسبکارانه برخورد داشته اند و یا این که برداشت های سطحی و کلیشه ای از آن داشته اند فراوان است. مجموعه تلویزیونی صاحبدلان ، خوشبختانه از جمله نمونه های موفق این حوزه است و نه تنها در میان سریال های ماه مبارک رمضان بهترین است ، بلکه در میان مجموعه های تلویزیونی با موضوعات مذهبی نیز در طول سالهای اخیر نمونه های مشابه آن را ندیده ایم. این موفقیت بیش از هر چیز، ناظر به تلفیق مناسب قصص مذهبی قرآن با اقتضائات زمانه معاصر است. مدتهاست برداشت از حکایت های قرآنی به عنوان یکی از الگوهای سینمای مذهبی در میان تهیه کنندگان تلویزیونی مطرح شده است که حاصل آن آثاری از قبیل مریم مقدس ، مردان آنجلس ، بشارت منجی و ابراهیم خلیل الله است. فارغ از ضعف و قوت این آثار، آنچه در باب اقتباس از داستان های قرآن اهمیت دارد، نوجویی در این رهیافت است. انتخاب قالبهای جدید برای بازخوانی حکایات قرآنی ، اسباب تعمق بیشتر در آموزه های این حکایات را فراهم می آورد و نشان از خلاقیت نویسنده و کارگردان در پردازش فرازمانی و فرامکانی آیات کتاب مقدس دارد. در سریال صاحبدلان اشارات متعدد به آیاتی که شامل قصص برخی پیامبران از قبیل حضرت نوح (ع)، حضرت موسی (ع)، حضرت هارون (ع) است و تزریق آنها به تار و پود داستان سریال ، الگویی مناسب برای نشان دادن نقش دین در زمانه معاصر به حساب می آید. محمدحسین لطیفی که پیش از این نشان داده است در ژانرهای مختلف کمدی ، وحشت ، سیاسی و اکشن قابلیت های قابل تاملی دارد و آثاری از قبیل فیلم سینمایی خوابگاه دختران و مجموعه تلویزیونی وفا به همین امر دلالت دارند، حالا با سریال صاحبدلان عرصه جدیدی را آزموده است که قسمتهای آن تاکنون (که قسمت دوازدهم باشد) حکایت از موفقیت وی از گونه های مذهبی دارد. اجرای خوب او در هدایت بازیگران ، ضرباهنگ بخشیدن به قصه ، میزانسن و فضاسازی باعث شده است قابلیت های فیلمنامه که در مصادیقی از قبیل موقعیت سازی و درام پردازی جلوه یافته است ، بیشتر نمود پیدا کند و در این میان چیدمان گفتگوها میان شخصیت های قصه که مانند توپ پینگ پنگ ، به ظرافت رد و بدل می شوند و کنشها و واکنش های جذابی در این دادوستدهای کلامی شکل می گیرد، جزو امتیازات شاخص سریال است. صاحبدلان با این که بشدت در آستانه در افتادن در ورطه شعار است خوشبختانه چندان به این وادی کشیده نمی شود و ترسیم دو شخصیت مکمل دینا و پدربزرگ که هر یک نماینده برداشتی از دین هستند که در کنار یکدیگر به صواب نزدیک می شود، نقش مثبتی در این روند ایفا می کند.
برداشت واقع گرایانه دینا از دین و برداشت سنتی تر پدربزرگ او مسیر فراز و نشیب داری را در امر دینداری در سریال شکل می دهد و همین تضاد است که خود در برابر گروههای پیرامونی دیگر (تفرعن جلیل ، بزدلی لحاف دوز، بددهنی بهادری ، شیادی پسر و داماد برادر، دنیاگرایی پسرش محمود، حماقت همسرش اکرم) وارد یک فضایی گسترده تر از تقابلات دراماتیک می شود. سریال بی آن که وارد شبیه سازی های تاریخی شود و بخوبی از زبان دینا در نفی انطباق کامل خلیل با امر نبوت می کوشد. اما در عین حال هابیل و قابیل واری شخصیت 2 برادر را بخوبی نشان داده است و بحث مشکل بودن تبلیغ دین خدا و امر به معروف و نهی از منکر را در جامعه مطرح ساخته است. بهادری و لحاف دور نمادی از مردم عافیت جو در هر زمانه ای هستند که به رغم استضعافشان در مسیر احقاق حق خویش قدم برنمی دارند و منتظر منجی هستند و جلیل و خانواده اش سایه ای از طاغوت در مفهوم قرآنی اش به شمار می آیند.
جالب اینجاست که این مفاهیم دینی ، بدون شائبه ریاکاری و یا قشری نگری ، در مناسبات داستانی سریال جا افتاده اند و اسباب زدگی را در تماشاگر فراهم نمی آورند. صاحبدلان البته ضعفهایی نیز دارد از جمله در امر شخصیت پردازی که گاهی اوقات رو به تیپ سازی می برد بویژه در ارتباط با شخصیت های منفی سریال اما به نظر می رسد تا پایان سریال باید صبر کرد و نظرنهایی را در آن زمان ابراز داشت. حیف است این نوشته پایان پذیرد بدون ذکر خیری از بازیگران فیلم که در میان آنها حسین محجوب و باران کوثری بسیار خوب بازی می کنند و پس از آنها نیز سایر بازیگران کم و بیش توانسته اند اجرای مسلطی از شخصیت های تحت نقش خویش ارائه کنند. شاید پرجلوه ترین آنها پوریا پورسرخ باشد که پس از بازی نه چندان خوبش در سریال وفا، حالا در صاحبدلان بسیار حرفه ای تر ظاهر شده است و توانسته تیپ یک آدم کم مایه و شیاد را با استفاده از زبان بدن و نوع گویش تقلید کند. صاحبدلان روایتگر دغدغه ایمان و دینداری در زمانه ای است که حفره های تردید در گوشه گوشه فضای پیرامونی جلوه گر هستند. این دغدغه را گرامی می داریم.