نظام تناسبی ؛ نظام مختلط

پس از شرح اجمالی نظام انتخاباتی تناسبی ، شایسته است به بررسی نقاط قوت و ضعف این نظام انتخاباتی نیز بپردازیم.
الف) مزایا
از مهمترین امتیازات نظام انتخاباتی تناسبی آن است که مانع حاکمیت حزب یا گروهی خاص بر جامعه می شود. علاوه بر آن ، جناحهای مختلف به خوبی جایگاه خود را به نسبت مقبولیتی که نزد افکار عمومی دارند، در نهادهای کشور می یابند. این انتخابات از نظر طرفدارانش بهترین راه احترام به آرا و افکار عمومی تلقی می شود. برخلاف نظام اکثریتی که در آن تنها احزاب بزرگ و قدرتمند می توانند به قدرت برسند، انتخابات تناسبی به احزاب و گروههای کوچک نیز امکان می دهد تا به تناسب آرائ خود، در قدرت سهیم باشند. به عنوان مثال ، در کشور لهستان از نخستین انتخابات آزاد بعد از جنگ دوم جهانی در 27اکتبر 1991، تعداد 19گروه سیاسی توانستند در مجلس حضور یابند. افزون بر این ، انتخابات تناسبی به تعبیر بسیاری از طرفدارانش به صداقت نزدیک تر است و مانع از ائتلاف های سیاسی بی پایه و اساس بین گروهها و احزاب سیاسی می گردد. بخوبی می دانیم که بویژه در انتخابات اکثریتی دو مرحله ای ، بسیاری از ائتلاف هایی که در آستانه دومین مرحله انتخابات صورت می پذیرد، در فردای پیروزی از هم می پاشد و دولت اکثریت را با بحران جدی مواجه می کند. از دیگر مزایای انتخابات تناسبی آن است که بر خلاف انتخابات اکثریتی با حوزه تک کرسی ، از منطقه گرایی و جزیی نگری احزاب و نمایندگان می کاهد و احزاب را وا می دارد به مسائل مهم ملی بپردازند.
ب) معایب
مهمترین اشکال انتخابات تناسبی ، تشدید گروه گرایی در کشور است. این نظام انتخاباتی مانع از تشکیل حکومت های با ثبات در کشور می شود و راه را برای دسته بندی هایی که بسیاری از آنها می تواند اجتناب پذیر باشد، باز می کند. از آنجا که در این نظام انتخاباتی همه احزاب و گروههای کوچک ، امید مشارکت در قدرت را به میزان آرای ولو اندک خود دارند، تمایلی برای ائتلاف با دیگر جناحها نشان نمی دهند. نتیجه آن که در بسیاری از موارد ممکن است اکثریت لازم برای تشکیل حکومت حاصل نشود. از دیگر معایب این نظام آن است که افراد مستقل بدون وابستگی حزبی ، امیدی برای انتخاب شدن ندارند و در بسیاری از اقسام نظام انتخاباتی تناسبی ، رای دهندگان از حق انتخاب واقعی محروم هستند چرا که آنها غالبا نقشی در تنظیم فهرست ها ندارند. به عبارت دیگر، رای دهنده بین خود و نمایندگانش که از سوی احزاب سیاسی منصوب می شوند، ارتباط مستقیمی نمی یابد. از دیگر انتقادهایی که به این نوع نظام انتخاباتی شده آن است که رای دهندگان از هر نوع ایفای نقشی در انتخاب دولت آینده خود محروم هستند. در انتخابات اکثریتی ، هر رای دهنده می داند در صورت پیروزی ائتلافی که وی بدان ها رای می دهد، این ائتلاف دولت آینده را اداره خواهد کرد، در صورتی که در انتخابات تناسبی ، رای دهندگان باید فردای پیروزی منتظر سازش ها و ائتلاف های سیاسی احزاب باشند. لذا همان گونه که محقق و اندیشمند معروف فرانسوی ، موریس دورژه پیش بینی کرد، این احزاب سیاسی هستند که فعال مایشائ هستند، نه رای دهندگان. از جمله دیگر انتقادهایی که به این نظام می شود، آن است که احزاب کوچک که خاستگاه اجتماعی مهمی ندارند ، گاهی نقش تعیین کننده ای در تشکیل دولتها پیدا می کنند ؛ چرا که در مواردی ، تنها با اعلام تصمیم یک حزب کوچک ، ائتلافی می تواند به اکثریت برسد یا از اکثریت ساقط شود.

نظام انتخاباتی مختلط

این نظام تلاشی است برای جمع کردن بین مزایای دو نظام پیشین انتخاباتی. هدف اساسی این نظام انتخاباتی ، جمع کردن میان اصل عدالت و رعایت حق گروهها و احزاب سیاسی مختلف از یک سو و امکان تشکیل اکثریت پارلمانی برای تاسیس دولتهای پایدار از سوی دیگر است. الگوی اصلی نظام انتخاباتی تلفیقی ، کشور آلمان است که از سالیان پیش این شیوه انتخابات را برگزیده است. ازجمله کشورهایی که تجربه آلمان را مورد استفاده قرار می دهند، عبارتند از ایتالیا از سال 1993، ژاپن از سال 1994، کشورهایی چون آلبانی ، روسیه ، لهستان ، لیتوانی و گرجستان. فرانسه این نظام را در سالهای 1919تا 1924و سپس دوباره از سالهای 1951 تا 1956 در انتخابات مجلس به کار برد. از سال 1982 مجددا این شیوه در انتخابات شوراهای شهری مورد استفاده قرار گرفته است. چنان که ذکر شد، الگوی اصلی این نظام انتخاباتی آلمان است ؛ لذا در اینجا به اجمال به آن می پردازیم. نظام تلفیقی آلمان از مشهورترین نظامهای تلفیقی محسوب می شود. در این کشور هر رای دهنده در ایام انتخابات دو رای مختلف می دهد. یک رای براساس نظام اکثریتی که به شیوه انگلستان محاسبه می شود و رای دیگر که براساس نظام تناسبی مورد محاسبه قرار می گیرد. در این کشور هر رای دهنده براساس نظام اکثریتی در حوزه های تک کرسی ، یک نفر را به عنوان نماینده مجلس فدرال برمی گزیند. مجموع نمایندگان انتخاب شده از 331 حوزه ، نیمی از کرسی های مجلس دولت فدرال را تشکیل می دهند. رای دوم افراد، به فهرست هایی است که از سوی احزاب در سطح «لاندر»ها در حوزه دولتهای محلی ارائه می شود. انتخاب نیمی دیگر از نمایندگان مجلس ملی از فهرست های پیروز در انتخابات ، براساس اصل تناسبی صورت می گیرد. بنابراین ، آلمان به خوبی بین دو نظام اکثریتی و تناسبی تلفیق واقعی انجام داده است.

علیرضا شیروی